Δίκαιο της Θάλασσας με απλά λόγια: ΑΟΖ, 12 μίλια, υφαλοκρηπίδα και τι ισχύει πραγματικά
Όταν ο δημόσιος διάλογος ανάβει γύρω από «ΑΟΖ», «12 μίλια» ή «υφαλοκρηπίδα», συχνά γεννιέται ένα άγχος: «Μήπως αυτό σημαίνει ότι μια χώρα “πάει να καταλάβει” μια άλλη;»
Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο πεζή — και ακριβώς γι’ αυτό πιο σημαντική: μιλάμε για κανόνες διεθνούς δικαίου που ορίζουν τι δικαιώματα έχει ένα παράκτιο κράτος στη θάλασσα και μέχρι πού, με συγκεκριμένες έννοιες, όρια και διαδικασίες.
Στο τέλος αυτού του explainer θα μπορείς να ξεχωρίζεις με ακρίβεια:
-
τι είναι χωρικά ύδατα (και γιατί ακούς για τα 12 ναυτικά μίλια),
-
τι είναι ΑΟΖ (και τι δεν είναι),
-
τι είναι υφαλοκρηπίδα,
-
τι σημαίνει οριοθέτηση όταν οι ζώνες αλληλεπικαλύπτονται,
-
και γιατί όλα αυτά δεν είναι “κατάληψη”, αλλά νομικές ζώνες με διαφορετικό περιεχόμενο.
Πρώτα η βάση: από πού «μετράμε» στη θάλασσα;
Όλες οι θαλάσσιες ζώνες μετρώνται από τις λεγόμενες γραμμές βάσης (baselines).
Στην πράξη, μπορείς να το φανταστείς σαν το «σημείο εκκίνησης» από τις ακτές, από όπου το δίκαιο λέει: «Από εδώ και πέρα αρχίζουν οι ζώνες».
Αυτό είναι κρίσιμο, γιατί οι λέξεις «12 μίλια» ή «200 μίλια» δεν αιωρούνται στο κενό. Είναι αποστάσεις που ξεκινούν από συγκεκριμένη νομική αφετηρία.
Χωρικά ύδατα: τι είναι και γιατί το “12 μίλια” είναι τόσο γνωστό
Τι είναι
Τα χωρικά ύδατα είναι η θαλάσσια ζώνη όπου το κράτος ασκεί κυριαρχία, όπως στη στεριά — με μία σημαντική διαφορά: ισχύει το δικαίωμα αβλαβούς διέλευσης για πλοία άλλων κρατών, υπό προϋποθέσεις.
Γιατί λέμε “12 ναυτικά μίλια”
Η διεθνής σύμβαση που αποτελεί το βασικό πλαίσιο του Δικαίου της Θάλασσας προβλέπει ότι τα χωρικά ύδατα μπορούν να εκτείνονται έως 12 ναυτικά μίλια. Αυτό είναι το σημείο που δημιουργεί πολλές παρεξηγήσεις:
Η επέκταση έως 12 ν.μ. Είναι δικαίωμα που παρέχει το διεθνές δίκαιο, δεν είναι, από μόνο του, «επιθετική πράξη».
Όμως, όπου υπάρχουν γειτονικές ακτές σε κοντινή απόσταση, μπαίνει το θέμα της οριοθέτησης, δηλαδή του πώς μοιράζεται δίκαια ο θαλάσσιος χώρος όταν «δεν χωράει» πλήρως και για τους δύο.
Συνορεύουσα ζώνη: η “ζώνη ελέγχου” (όχι κυριαρχίας)
Μετά τα χωρικά ύδατα, υπάρχει η συνορεύουσα ζώνη, που φτάνει έως 24 ναυτικά μίλια από τις γραμμές βάσης.
Εδώ δεν μιλάμε για πλήρη κυριαρχία. Μιλάμε κυρίως για αρμοδιότητες πρόληψης και καταστολής παραβάσεων (π.χ. τελωνειακές, φορολογικές, μεταναστευτικές, υγειονομικές) που συνδέονται με την επικράτεια.
ΑΟΖ: τι είναι πραγματικά (και τι δεν είναι)
Η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) είναι ίσως ο πιο παρεξηγημένος όρος.
Τι είναι
Η ΑΟΖ μπορεί να εκτείνεται έως 200 ναυτικά μίλια από τις γραμμές βάσης.
Στην ΑΟΖ, το παράκτιο κράτος δεν έχει «κυριαρχία όπως στη στεριά», αλλά έχει κυριαρχικά δικαιώματα για:
-
έρευνα, εκμετάλλευση και διαχείριση φυσικών πόρων (αλιεία, ενέργεια κλπ.),
-
καθώς και ορισμένες αρμοδιότητες για θαλάσσια έρευνα και προστασία περιβάλλοντος.
Τι ΔΕΝ είναι
Η ΑΟΖ δεν σημαίνει ότι «απαγορεύεται να περνά κανείς».
Η ναυσιπλοΐα, οι διελεύσεις και άλλες ελευθερίες των κρατών συνεχίζουν να ισχύουν, με σεβασμό στα δικαιώματα του παράκτιου κράτους για τους πόρους.
Με απλά λόγια: ΑΟΖ = δικαιώματα για πόρους, όχι «θαλάσσια εθνικά σύνορα σαν τείχος».
Υφαλοκρηπίδα: το “υποθαλάσσιο έδαφος” και τα δικαιώματα εκεί
Η υφαλοκρηπίδα αφορά κυρίως τον βυθό και το υπέδαφος (όχι την επιφάνεια του νερού).
Το βασικό που πρέπει να κρατήσεις είναι ότι:
-
συνδέεται με γεωλογικά/νομικά κριτήρια,
-
και δίνει δικαιώματα για εκμετάλλευση πόρων του βυθού/υπεδάφους (όπως υδρογονάνθρακες, ορισμένα ορυκτά).
Στην καθημερινή συζήτηση, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα συχνά μπερδεύονται.
Η πιο καθαρή διάκριση είναι αυτή:
-
ΑΟΖ: πόροι και στη στήλη του νερού (π.χ. αλιεία), και στον βυθό.
-
Υφαλοκρηπίδα: κυρίως πόροι του βυθού/υπεδάφους.
Διεθνή ύδατα και “ανοιχτή θάλασσα”: τι υπάρχει πέρα από τις ζώνες
Πέρα από τις ζώνες ενός κράτους υπάρχουν θαλάσσιες περιοχές που δεν ανήκουν σε κανέναν ως κυριαρχία. Εκεί ισχύουν ελευθερίες όπως ναυσιπλοΐα, υπερπτήση, καλώδια κλπ, με κανόνες διεθνούς δικαίου.
Αυτό βοηθά να καταλάβουμε κάτι: το Δίκαιο της Θάλασσας δεν είναι “μοίρασμα πίτας για κατάληψη”. Είναι σύστημα κανόνων για να υπάρχει τάξη, ασφάλεια και προβλεψιμότητα.
Η πιο κρίσιμη λέξη: Οριοθέτηση
Σε περιοχές όπου οι ακτές κρατών είναι αντικριστές ή γειτονικές και οι ζώνες θα επικαλύπτονταν, το διεθνές δίκαιο μιλά για οριοθέτηση:
δηλαδή συμφωνία (ή διαδικασία επίλυσης διαφοράς) ώστε να προκύψει ένα δίκαιο αποτέλεσμα.
Αυτό είναι κομβικό για να μη δημιουργούνται παρεξηγήσεις στο κοινό:
Το γεγονός ότι ένα κράτος έχει δικαίωμα να ορίσει ζώνες δεν σημαίνει ότι μπορεί να τις “απλώσει” αγνοώντας ότι δίπλα υπάρχει άλλη χώρα με αντίστοιχα δικαιώματα.
Εκεί, ο δρόμος είναι ο θεσμικός: συμφωνίες, διαπραγματεύσεις, δικαστική/διαιτητική επίλυση όπου απαιτείται.
Μύθοι και αλήθειες (για να μη γίνεται λάθος ανάγνωση)
Μύθος 1: «Τα 12 μίλια είναι επέκταση για να “κλείσει” η θάλασσα»
Αλήθεια: Τα 12 ν.μ. Είναι το ανώτατο όριο χωρικών υδάτων που προβλέπει το πλαίσιο. Στη ναυσιπλοΐα ισχύουν κανόνες διέλευσης. Η ουσία είναι πώς οριοθετείται δίκαια ο χώρος όταν υπάρχει εγγύτητα με άλλες ακτές.
Μύθος 2: «Η ΑΟΖ είναι σαν να επεκτείνεις σύνορα»
Αλήθεια: Η ΑΟΖ δίνει δικαιώματα για πόρους, όχι πλήρη κυριαρχία όπως στη στεριά. Δεν “καταλαμβάνει” άλλους λαούς.
Μύθος 3: «Υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ είναι το ίδιο»
Αλήθεια: Συγγενείς έννοιες, αλλά διαφορετικές: η υφαλοκρηπίδα αφορά κυρίως βυθό/υπέδαφος, ενώ η ΑΟΖ περιλαμβάνει και δικαιώματα στη στήλη του νερού.
Γιατί να σε νοιάζει στην καθημερινότητα
Αυτές οι ζώνες δεν είναι θεωρία. Επηρεάζουν:
-
αλιεία και προστασία θαλάσσιων πόρων,
-
ενέργεια και υποδομές,
-
θαλάσσια ασφάλεια και έρευνα και διάσωση,
-
περιβάλλον (ρύπανση, προστατευόμενες περιοχές),
-
και τη σταθερότητα στην περιοχή, όταν οι κανόνες είναι σαφείς και εφαρμόζονται θεσμικά.
FAQs
Είναι «επιθετικό» να μιλά μια χώρα για ΑΟΖ ή 12 μίλια;
Όχι, από μόνο του. Είναι έννοιες του διεθνούς δικαίου. Η ένταση γεννιέται όταν υπάρχει διαφωνία για οριοθέτηση, όχι από την ύπαρξη των εννοιών.
Η ΑΟΖ σημαίνει ότι “απαγορεύεται” να περνούν ξένα πλοία;
Όχι, Η ΑΟΖ αφορά κυρίως δικαιώματα για πόρους. Η ναυσιπλοΐα συνεχίζει να ισχύει με τους διεθνείς κανόνες.
Τι γίνεται όταν δύο χώρες «διεκδικούν» την ίδια περιοχή;
Εκεί μιλάμε για οριοθέτηση: στόχος είναι συμφωνία ή θεσμική επίλυση ώστε να υπάρξει δίκαιο
