Ακούν πράγματι τα smartphones τις συνομιλίες μας;
Η αίσθηση ότι «μίλησα για κάτι και μετά είδα διαφήμιση» είναι πλέον κοινή εμπειρία. Πολλοί καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι το κινητό τηλέφωνο ακούει συνεχώς ό,τι λέμε. Το ερώτημα, όμως, είναι τι από αυτό είναι τεχνολογικά πιθανό, τι νομικά επιτρεπτό και τι απλώς παρεξήγηση.
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη — και λιγότερο κινηματογραφική. Τα smartphones έχουν μικρόφωνα, αισθητήρες και εφαρμογές που ζητούν άδειες πρόσβασης. Αυτό όμως δεν σημαίνει αυτομάτως ότι «καταγράφουν τα πάντα» ή ότι οι εταιρείες διαφημίσεων βασίζονται σε μυστικές ηχογραφήσεις.
Σε αυτό το explainer ξεκαθαρίζουμε τι μπορούν τεχνικά να κάνουν οι συσκευές, τι περιορίζεται από τους κανόνες των λειτουργικών συστημάτων και πού μπαίνει ο ανθρώπινος παράγοντας: οι ρυθμίσεις, οι άδειες και οι επιλογές του ίδιου του χρήστη.
Πώς γεννήθηκε ο μύθος «μας ακούνε»
Ο βασικός λόγος που ο μύθος επιμένει είναι η ακρίβεια της στοχευμένης διαφήμισης. Όταν βλέπεις προϊόν για το οποίο μίλησες πριν από λίγες ώρες, η πρώτη σκέψη είναι ότι κάποιος «άκουσε» τη συζήτηση.
Στην πράξη, όμως, η διαφημιστική στόχευση βασίζεται κυρίως σε:
-
Ιστορικό αναζητήσεων
-
Τοποθεσία
-
Ιστοσελίδες που επισκέφθηκες
-
Αγορές και εφαρμογές που χρησιμοποιείς
-
Συσχετίσεις με άτομα στο ίδιο δίκτυο ή χώρο
Ο συνδυασμός αυτών των δεδομένων δημιουργεί προφίλ τόσο λεπτομερή, ώστε συχνά δίνουν την ψευδαίσθηση «τηλεπάθειας». Το φαινόμενο της επιλεκτικής προσοχής — ότι θυμόμαστε μόνο τις «επιτυχημένες» συμπτώσεις — ενισχύει αυτή την εντύπωση.
Για να καταλαβαίνεις καλύτερα πώς λειτουργεί η πληροφορία και η επιρροή στο ψηφιακό περιβάλλον, σχετικός είναι και ο οδηγός του Newsio για το πώς να διαβάζεις ειδήσεις χωρίς να χειραγωγείσαι.
Τι μπορούν τεχνικά να κάνουν τα κινητά με το μικρόφωνο
Τα smartphones πράγματι έχουν τη δυνατότητα να ενεργοποιούν το μικρόφωνο μέσω εφαρμογών. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν:
-
Χρησιμοποιείς φωνητικό βοηθό
-
Στέλνεις ηχητικό μήνυμα
-
Κάνεις βιντεοκλήση
-
Χρησιμοποιείς εφαρμογή εγγραφής
Κάθε σύγχρονο λειτουργικό σύστημα, όμως, έχει μηχανισμούς ελέγχου. Οι εφαρμογές πρέπει να ζητούν άδεια για πρόσβαση στο μικρόφωνο και ο χρήστης μπορεί να τη δώσει, να τη στερήσει ή να την επιτρέπει μόνο όταν η εφαρμογή είναι ενεργή.
Επιπλέον, στις νεότερες εκδόσεις iOS και Android εμφανίζονται οπτικές ενδείξεις όταν μια εφαρμογή χρησιμοποιεί μικρόφωνο ή κάμερα. Αυτό δεν αποκλείει κακόβουλο λογισμικό, αλλά ανεβάζει σημαντικά το επίπεδο διαφάνειας.
Για επίσημη ενημέρωση σχετικά με το πώς λειτουργούν οι άδειες μικροφώνου και κάμερας, μπορείς να δεις τις οδηγίες της Apple για τους δείκτες χρήσης αισθητήρων.
Υπάρχουν καταγεγραμμένες περιπτώσεις κατάχρησης;
Κατά καιρούς έχουν εντοπιστεί εφαρμογές που παραβίαζαν κανόνες απορρήτου ή συνέλεγαν περισσότερα δεδομένα απ’ όσα δήλωναν. Συνήθως, όμως, πρόκειται για περιπτώσεις όπου:
-
Ο χρήστης είχε ήδη δώσει άδεια
-
Η συλλογή δεδομένων γινόταν στο παρασκήνιο αλλά εντός τεχνικών δυνατοτήτων που επιτρέπονται από το σύστημα
-
Οι πλατφόρμες αφαίρεσαν τις εφαρμογές μετά από έλεγχο
Αυτό δείχνει ότι ο κίνδυνος δεν είναι φανταστικός, αλλά ούτε και παντοδύναμος. Το ζήτημα είναι περισσότερο θέμα ελέγχου εφαρμογών και λιγότερο μυστικής, μόνιμης «κατασκοπείας» όλων των χρηστών.
Γιατί οι διαφημίσεις φαίνονται «τρομακτικά» σχετικές
Οι μεγάλες πλατφόρμες δεν χρειάζονται απαραίτητα μικρόφωνα για να σε καταλάβουν. Ο συνδυασμός δεδομένων συμπεριφοράς είναι αρκετός:
-
Αν ψάχνεις ταξίδια, βλέπεις βαλίτσες
-
Αν περνάς χρόνο σε γονεϊκά forums, βλέπεις παιδικά προϊόντα
-
Αν βρίσκεσαι συχνά κοντά σε συγκεκριμένα καταστήματα, βλέπεις σχετικές προσφορές
Αυτό δημιουργεί την ψευδαίσθηση «μόλις το είπα και το είδα». Στην πραγματικότητα, ο αλγόριθμος σε έχει ήδη κατηγοριοποιήσει πριν καν ανοίξεις το στόμα σου.
Παρόμοιες συζητήσεις για την τεχνολογία επιτήρησης και τα όρια χρήσης δεδομένων έχουν ανοίξει και με αφορμή τις «έξυπνες» κάμερες και τα συστήματα ΑΙ σε δημόσιους χώρους. Σχετικό ρεπορτάζ του Newsio εξηγεί τι ισχύει και πού υπάρχουν όρια.
Μπορεί μια εφαρμογή να ακούει χωρίς να το ξέρεις;
Θεωρητικά, κακόβουλο λογισμικό θα μπορούσε να προσπαθήσει να εκμεταλλευτεί άδειες ή κενά ασφαλείας. Στην πράξη, όμως, αυτό δεν είναι ο κανόνας της αγοράς εφαρμογών, αλλά η εξαίρεση — και συνήθως αφορά στοχευμένες επιθέσεις, όχι μαζική διαφημιστική χρήση.
Οι μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας έχουν ισχυρό κίνητρο να αποφεύγουν τέτοιες πρακτικές σε μαζική κλίμακα: το νομικό ρίσκο, τα πρόστιμα και η απώλεια εμπιστοσύνης θα ήταν τεράστια.
Τι μπορείς να κάνεις για μεγαλύτερο έλεγχο
Αντί να βασίζεσαι σε γενικό φόβο, έχει μεγαλύτερη αξία να ελέγξεις τις ρυθμίσεις σου:
-
Έλεγξε ποιες εφαρμογές έχουν πρόσβαση στο μικρόφωνο
-
Αφαίρεσε άδειες από εφαρμογές που δεν τις χρειάζονται
-
Προτίμησε άδειες «μόνο όταν χρησιμοποιείται η εφαρμογή»
-
Διέγραψε εφαρμογές που δεν χρησιμοποιείς
-
Κράτα το λειτουργικό σύστημα ενημερωμένο
Αυτά τα βήματα μειώνουν ουσιαστικά τον κίνδυνο, χωρίς να χρειάζεται να υποθέτεις ότι «όλοι σε ακούν συνέχεια».
Τι ισχύει τελικά
Τα smartphones δεν είναι αθώες συσκευές — συλλέγουν πολλά δεδομένα. Όμως η ιδέα ότι οι διαφημίσεις βασίζονται μαζικά σε κρυφές ηχογραφήσεις συνομιλιών δεν υποστηρίζεται από αξιόπιστα στοιχεία σε ευρεία κλίμακα.
Η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση:
Υπάρχει παρακολούθηση συμπεριφοράς, αλλά κυρίως μέσω clicks, τοποθεσίας και συνηθειών — όχι απαραίτητα μέσω μικροφώνου.
Το πρακτικό συμπέρασμα είναι πιο χρήσιμο από τον πανικό: γνώριζε τις άδειες που δίνεις, έλεγχε τις ρυθμίσεις σου και αντιμετώπιζε την τεχνολογία με επίγνωση, όχι με φόβο.
