Όταν η οικονομική πολιτική γίνεται αφορμή σύγκρουσης
Ένα επαναλαμβανόμενο φαινόμενο
Στην Ελλάδα, σχεδόν κάθε οικονομικό μέτρο συνοδεύεται από έντονη κοινωνική αντίδραση. Ανεξάρτητα από το περιεχόμενό του, τον στόχο του ή το πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται, η δημόσια συζήτηση αποκτά γρήγορα χαρακτήρα σύγκρουσης. Δεν πρόκειται για ένα φαινόμενο της στιγμής, αλλά για ένα μοτίβο που επανεμφανίζεται εδώ και χρόνια, με μικρές παραλλαγές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αντιδράσεις είναι πάντα αδικαιολόγητες. Σημαίνει όμως ότι η οικονομική πολιτική στην Ελλάδα σπάνια αντιμετωπίζεται ως τεχνική ή διαχειριστική διαδικασία. Αντίθετα, βιώνεται ως άμεση παρέμβαση στη ζωή των ανθρώπων και, συχνά, ως απειλή για την ήδη εύθραυστη ισορροπία της καθημερινότητας.
Η οικονομία ως προσωπική εμπειρία
Για μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας, τα οικονομικά μέτρα δεν είναι αφηρημένες αποφάσεις. Μεταφράζονται άμεσα σε εισόδημα, κατανάλωση, φόρους και βασικές ανάγκες. Όταν η οικονομική πολιτική αγγίζει τόσο άμεσα την καθημερινότητα, είναι αναμενόμενο να προκαλεί συναισθηματικές αντιδράσεις.
Η δυσκολία ξεκινά όταν η συζήτηση περιορίζεται στο αποτέλεσμα και όχι στη διαδικασία. Όταν οι πολίτες βλέπουν μόνο το μέτρο και όχι το πλαίσιο, μόνο το κόστος και όχι τον λόγο ύπαρξής του, η αντίδραση γίνεται σχεδόν αυτόματη. Η οικονομία παύει να είναι πεδίο διαλόγου και γίνεται πεδίο άμυνας.
Το βάρος της συλλογικής μνήμης
Ένας ακόμη παράγοντας που εντείνει τις κοινωνικές συγκρούσεις είναι η συλλογική μνήμη. Η ελληνική κοινωνία κουβαλά εμπειρίες έντονων οικονομικών ανατροπών, προσαρμογών και απωλειών. Κάθε νέο μέτρο ενεργοποιεί αυτή τη μνήμη, ακόμη κι αν οι συνθήκες δεν είναι ίδιες.
Αυτό δημιουργεί ένα κλίμα προληπτικής καχυποψίας. Πριν ακόμη γίνει ουσιαστική συζήτηση, η εμπειρία του παρελθόντος επιστρέφει και επηρεάζει τον τρόπο που γίνεται αντιληπτή η παρούσα πολιτική. Η σύγκρουση, έτσι, δεν αφορά μόνο το παρόν, αλλά και όσα έχουν προηγηθεί.
Η απουσία κοινού αφηγήματος
Συχνά, το κράτος και η κοινωνία μοιάζουν να μιλούν διαφορετικές γλώσσες. Από τη μία πλευρά, παρουσιάζονται στόχοι, αριθμοί και μακροοικονομικά επιχειρήματα. Από την άλλη, οι πολίτες αναζητούν απαντήσεις για το πώς αυτές οι αποφάσεις συνδέονται με τη δική τους πραγματικότητα.
Όταν δεν υπάρχει κοινό αφήγημα που να γεφυρώνει αυτές τις δύο πλευρές, το κενό γεμίζει με ένταση. Η έλλειψη κατανόησης μετατρέπεται εύκολα σε σύγκρουση, όχι απαραίτητα επειδή υπάρχει απόλυτη διαφωνία, αλλά επειδή δεν υπάρχει κοινό σημείο αναφοράς.
Ένα πρώτο συμπέρασμα
Ίσως, λοιπόν, το ερώτημα δεν είναι γιατί οι κοινωνικές αντιδράσεις εμφανίζονται τόσο συχνά, αλλά γιατί η οικονομική πολιτική δυσκολεύεται να παρουσιαστεί ως συλλογική υπόθεση. Όσο τα μέτρα βιώνονται ως επιβολή και όχι ως αποτέλεσμα διαλόγου, η σύγκρουση θα παραμένει σχεδόν αναπόφευκτη.
Αυτό το μοτίβο είναι το σημείο εκκίνησης για να κατανοήσει κανείς γιατί κάθε οικονομικό μέτρο στην Ελλάδα προκαλεί κάτι περισσότερο από απλή συζήτηση. Προκαλεί μια βαθύτερη κοινωνική ένταση που ξεπερνά τα ίδια τα οικονομικά δεδομένα.
Όταν η δυσπιστία προηγείται της συζήτησης
Η αφετηρία της καχυποψίας
Σε μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας, η πρώτη αντίδραση απέναντι σε ένα νέο οικονομικό μέτρο δεν είναι η αξιολόγηση, αλλά η καχυποψία. Πριν ακόμη διαβαστούν οι λεπτομέρειες ή αναλυθούν οι στόχοι, ενεργοποιείται ένας μηχανισμός άμυνας. Αυτή η στάση δεν γεννιέται τυχαία, ούτε είναι προϊόν στιγμιαίας αντίδρασης.
Η δυσπιστία έχει χτιστεί σταδιακά, μέσα από επαναλαμβανόμενες εμπειρίες όπου οι υποσχέσεις δεν ταυτίστηκαν με το τελικό αποτέλεσμα. Όταν οι πολίτες νιώθουν ότι στο παρελθόν κλήθηκαν να αποδεχτούν μέτρα χωρίς να δουν τα αναμενόμενα οφέλη, η εμπιστοσύνη φθείρεται. Κάθε νέα απόφαση τότε αντιμετωπίζεται μέσα από αυτό το φίλτρο.
Η επικοινωνία ως καθοριστικός παράγοντας
Η αντίδραση σε ένα οικονομικό μέτρο δεν εξαρτάται μόνο από το περιεχόμενό του, αλλά και από τον τρόπο που παρουσιάζεται. Όταν η επικοινωνία περιορίζεται σε τεχνικούς όρους και αριθμούς, αφήνει εκτός τη μεγάλη εικόνα που αφορά την κοινωνία. Οι πολίτες δεν αναζητούν μόνο δεδομένα· αναζητούν νόημα.
Η απουσία σαφούς εξήγησης δημιουργεί κενά, και τα κενά αυτά γεμίζουν εύκολα με φόβο και εικασίες. Ένα μέτρο που δεν εξηγείται επαρκώς μετατρέπεται σε σύμβολο απειλής, ακόμη κι αν οι προθέσεις του είναι διαφορετικές. Έτσι, η συζήτηση μετακινείται από το «τι είναι» στο «τι φοβόμαστε ότι θα γίνει».
Η οικονομική πολιτική ως ζήτημα εμπιστοσύνης
Σε αυτό το πλαίσιο, η οικονομική πολιτική παύει να είναι μόνο θέμα σχεδιασμού και γίνεται ζήτημα σχέσης. Η κοινωνική αποδοχή ενός μέτρου εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το αν οι πολίτες εμπιστεύονται εκείνους που το σχεδιάζουν και το εφαρμόζουν. Χωρίς αυτή την εμπιστοσύνη, ακόμη και αναγκαίες παρεμβάσεις συναντούν αντίσταση.
Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (OECD), η εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς επηρεάζεται άμεσα από το πώς σχεδιάζονται, εξηγούνται και εφαρμόζονται οι δημόσιες πολιτικές, γεγονός που δείχνει ότι η έλλειψη σαφούς επικοινωνίας εντείνει τη δυσπιστία και τις κοινωνικές αντιδράσεις.
Η σύγκρουση δεν προκύπτει απαραίτητα επειδή οι πολίτες διαφωνούν με κάθε αλλαγή. Προκύπτει επειδή δεν αισθάνονται συμμέτοχοι στη διαδικασία. Όταν η οικονομική πολιτική παρουσιάζεται ως τετελεσμένο γεγονός, η κοινωνία αντιδρά για να διεκδικήσει ρόλο, έστω και μέσα από την ένταση.
Το βάθος της κοινωνικής κόπωσης
Πίσω από πολλές αντιδράσεις κρύβεται μια βαθιά κοινωνική κόπωση. Οι συνεχείς αλλαγές, οι προσαρμογές και η αίσθηση ότι η σταθερότητα μετατίθεται διαρκώς στο μέλλον δημιουργούν ψυχολογική πίεση. Κάθε νέο μέτρο προστίθεται σε αυτή τη συσσωρευμένη εμπειρία.
Όταν η κόπωση συναντά τη δυσπιστία, η σύγκρουση γίνεται σχεδόν αναπόφευκτη. Δεν πρόκειται μόνο για διαφωνία επί της ουσίας, αλλά για ανάγκη εκτόνωσης. Η οικονομική πολιτική γίνεται το σημείο όπου συγκεντρώνονται ανησυχίες, φόβοι και απογοητεύσεις που δεν εκφράστηκαν αλλού.
Γιατί η σύγκρουση ξεφεύγει από τα οικονομικά
Γι’ αυτό και η δημόσια συζήτηση γύρω από τα οικονομικά μέτρα συχνά ξεφεύγει από τα ίδια τα οικονομικά δεδομένα. Μετατρέπεται σε συζήτηση για δικαιοσύνη, αξιοπρέπεια και προοπτική. Αυτά τα ζητήματα δεν μπορούν να απαντηθούν μόνο με πίνακες και προβλέψεις.
Όσο αυτά τα βαθύτερα ερωτήματα μένουν χωρίς απάντηση, κάθε νέο μέτρο θα αντιμετωπίζεται ως πιθανή απειλή. Και η σύγκρουση θα επανέρχεται, όχι επειδή η κοινωνία απορρίπτει τον διάλογο, αλλά επειδή αισθάνεται ότι δεν έχει πραγματικά ακουστεί.
Πώς μπορεί να σπάσει ο κύκλος της σύγκρουσης
Από την επιβολή στη συμμετοχή
Αν κάθε οικονομικό μέτρο καταλήγει σε κοινωνική σύγκρουση, τότε το πρόβλημα δεν βρίσκεται μόνο στο περιεχόμενο των αποφάσεων, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο αυτές λαμβάνονται και παρουσιάζονται. Η μετάβαση από την επιβολή στη συμμετοχή αποτελεί κρίσιμο βήμα για να μειωθεί η ένταση και να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη.
Η συμμετοχή δεν σημαίνει ότι όλοι θα συμφωνούν. Σημαίνει ότι οι πολίτες αισθάνονται πως η φωνή τους αναγνωρίζεται, ακόμη κι όταν οι αποφάσεις είναι δύσκολες. Όταν υπάρχει αυτό το αίσθημα, η σύγκρουση δεν εξαφανίζεται, αλλά μετατρέπεται σε διάλογο.
Η σημασία της ειλικρίνειας στον δημόσιο λόγο
Ένας ακόμη καθοριστικός παράγοντας είναι η ειλικρίνεια. Οι κοινωνίες αντιλαμβάνονται πότε τους μιλούν με μισές αλήθειες και πότε επιχειρείται να ωραιοποιηθεί η πραγματικότητα. Η προσπάθεια να παρουσιαστούν τα οικονομικά μέτρα ως ανώδυνα, όταν δεν είναι, υπονομεύει την αξιοπιστία.
Αντίθετα, η ειλικρινής παραδοχή των δυσκολιών μπορεί να λειτουργήσει αποσυμπιεστικά. Όταν οι πολίτες γνωρίζουν τι ακριβώς ζητείται από αυτούς και γιατί, είναι πιο πιθανό να αποδεχτούν ακόμη και δύσκολες επιλογές. Η ειλικρίνεια δεν μειώνει την ένταση· τη διαχειρίζεται.
Η ανάγκη για κοινό πλαίσιο κατανόησης
Για να μειωθεί η σύγκρουση, χρειάζεται ένα κοινό πλαίσιο κατανόησης ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία. Αυτό το πλαίσιο δεν χτίζεται με τεχνικούς όρους, αλλά με αφήγηση που συνδέει τις αποφάσεις με τη ζωή των ανθρώπων. Όταν οι πολιτικές εξηγούνται ως μέρος μιας συλλογικής πορείας και όχι ως αποσπασματικές παρεμβάσεις, αλλάζει ο τρόπος που γίνονται αντιληπτές.
Η οικονομική πολιτική, έτσι, παύει να είναι ξένο σώμα. Γίνεται μέρος μιας ευρύτερης συζήτησης για το πού βρίσκεται η κοινωνία και πού θέλει να πάει. Αυτή η μετατόπιση είναι κρίσιμη για να μειωθεί το αίσθημα αντιπαράθεσης.
Ο ρόλος της ενημέρωσης ως γέφυρα
Σε αυτή τη διαδικασία, η ενημέρωση έχει καθοριστικό ρόλο. Όχι ως μηχανισμός μετάδοσης αποφάσεων, αλλά ως γέφυρα κατανόησης. Όταν η ενημέρωση επιλέγει να εξηγεί αντί να επιταχύνει, βοηθά τους πολίτες να δουν πέρα από την άμεση αντίδραση.
Η ποιοτική ενημέρωση δεν παίρνει θέση υπέρ ή κατά ενός μέτρου. Παίρνει θέση υπέρ της κατανόησης. Και αυτή η στάση μπορεί να αποσυμπιέσει τον δημόσιο διάλογο, επιτρέποντας στις διαφωνίες να εκφραστούν χωρίς να μετατρέπονται αυτόματα σε σύγκρουση.
Ένα διαφορετικό τέλος για το ίδιο μοτίβο
Η επανάληψη της κοινωνικής σύγκρουσης γύρω από κάθε οικονομικό μέτρο δεν είναι αναπόφευκτη. Είναι αποτέλεσμα συγκεκριμένων πρακτικών, εμπειριών και επιλογών. Όταν αυτές αλλάζουν, αλλάζει και το αποτέλεσμα.
Ίσως το πιο σημαντικό συμπέρασμα είναι ότι η κοινωνική ένταση δεν εκφράζει απόρριψη της οικονομικής πολιτικής ως έννοιας, αλλά ανάγκη για νόημα, συμμετοχή και σεβασμό. Όσο αυτά τα στοιχεία απουσιάζουν, η σύγκρουση θα επιστρέφει. Όταν αρχίσουν να ενσωματώνονται, ο διάλογος μπορεί να πάρει τη θέση της έντασης.
