Πίνακας περιεχομένου
Η «γρουσουζιά Μητσοτάκη» είναι πολιτικός μύθος; Πώς μια σύμπτωση γίνεται δημόσια αφήγηση
Όταν η πολιτική συναντά τη δεισιδαιμονία
Υπάρχουν στιγμές όπου ο δημόσιος λόγος παύει να εξηγεί την πραγματικότητα και αρχίζει να τη ντύνει με συμβολισμούς, προλήψεις και εύκολα μοτίβα. Κάπου εκεί γεννιούνται οι πολιτικοί μύθοι. Όχι επειδή έχουν αποδείξεις. Αλλά επειδή είναι βολικοί, αναγνωρίσιμοι και συναισθηματικά άμεσοι.
Δεν πρόκειται για γεγονός. Μιλάμε για πολιτική μυθολογία.
Σε αυτή την κατηγορία ανήκει και η γνωστή ελληνική αφήγηση περί «γρουσουζιάς» της οικογένειας Μητσοτάκη. Είναι ένα μοτίβο που επανέρχεται κάθε φορά που μια επίσκεψη, μια εμφάνιση ή μια δημόσια παρουσία συμπίπτει με μια δυσάρεστη εξέλιξη. Ένας σεισμός, μια φωτιά, μια ήττα, ένα ατυχές γεγονός. Η σύμπτωση αρκεί για να ξανανοίξει ο κύκλος της φήμης.
Το κρίσιμο όμως είναι αυτό: δεν μιλάμε για γεγονός. Μιλάμε για πολιτική μυθολογία.
Τι ακριβώς είναι αυτή η φήμη
Η λεγόμενη «γρουσουζιά Μητσοτάκη» δεν είναι πολιτική ανάλυση. Δεν είναι σοβαρή ερμηνεία της πραγματικότητας. Δεν είναι καν επιχείρημα. Είναι ένα υβρίδιο ανάμεσα σε λαϊκή καζούρα, πολιτικό meme και δεισιδαιμονική υπεραπλούστευση.
Γι’ αυτό και επιβιώνει τόσο εύκολα.
Έτσι λειτουργούν οι περισσότεροι λαϊκοί μύθοι. Δεν βασίζονται στην αιτιότητα. Βασίζονται στην επανάληψη της εντύπωσης.
Δεν απαιτεί γνώση. Δεν απαιτεί τεκμηρίωση. Δεν απαιτεί σκέψη. Αρκεί μια χρονική σύμπτωση και μια ήδη γνωστή πολιτική αφήγηση. Από εκεί και πέρα, ο νους κάνει τη δουλειά μόνος του: παίρνει δύο άσχετα γεγονότα και τα ενώνει σε ένα ενιαίο «μοτίβο». Έτσι λειτουργούν οι περισσότεροι λαϊκοί μύθοι. Δεν βασίζονται στην αιτιότητα. Βασίζονται στην επανάληψη της εντύπωσης.
Κι όταν μια εντύπωση επαναλαμβάνεται αρκετές φορές, αρχίζει να μοιάζει με αλήθεια.
Γιατί τέτοιες αφηγήσεις πιάνουν τόσο εύκολα
Ο λόγος δεν είναι μόνο πολιτικός. Είναι βαθύτερα ανθρώπινος.
Ο άνθρωπος έχει φυσική τάση να ψάχνει νόημα, μοτίβο και πρόθεση ακόμη κι εκεί όπου υπάρχει μόνο σύμπτωση. Μια κοινωνία που ζει μέσα σε ένταση, απογοήτευση, πολιτική πόλωση και συνεχή πληροφοριακή υπερφόρτωση γίνεται ακόμη πιο δεκτική σε τέτοια σχήματα. Το μυαλό ανακουφίζεται όταν μπορεί να συμπυκνώσει μια πολύπλοκη πραγματικότητα σε ένα εύκολο σύμβολο.
Η φράση «είναι γρουσούζης» είναι πιο εύκολη από το να πεις «πρόκειται για καθαρή σύμπτωση που μετατρέπεται σε συλλογικό πολιτικό αστείο». Η πρώτη φράση ταξιδεύει γρήγορα. Η δεύτερη απαιτεί σκέψη.
Και στον ψηφιακό δημόσιο χώρο, η ταχύτητα σχεδόν πάντα κερδίζει τη σκέψη.
Από το αστείο στη στρέβλωση
Κάποιος θα μπορούσε να πει: «Εντάξει, αστείο είναι. Τι σημασία έχει;»
Έχει σημασία, γιατί ο δημόσιος λόγος διαμορφώνεται και από τα “αθώα” αστεία του. Όταν μια κοινωνία συνηθίζει να διαβάζει τα γεγονότα μέσα από δεισιδαιμονικά φίλτρα, υπονομεύει αργά αλλά σταθερά την ίδια της την ικανότητα να ξεχωρίζει το πραγματικό από το βολικό.
Αυτό μπορεί να μοιάζει αθώο όταν αφορά μια πολιτική καζούρα, αλλά στην ουσία του είναι μέρος της ίδιας κουλτούρας που αργότερα δυσκολεύει την κοινωνία να ξεχωρίζει το πραγματικό από το βολικό.
Ο σεισμός δεν εξηγείται από το ποιος επισκέφθηκε μια περιοχή. Η φωτιά δεν εξηγείται από το επώνυμο ενός πολιτικού. Μια φυσική καταστροφή δεν αποκτά αιτία επειδή βολεύει ένα πολιτικό αστείο. Από τη στιγμή που αυτά τα επίπεδα μπερδεύονται, ο δημόσιος νους αρχίζει να χάνει την πειθαρχία του.
Και όταν ο δημόσιος νους χάνει την πειθαρχία του στα μικρά, αργότερα τη χάνει και στα μεγάλα.
Η οικογένεια Μητσοτάκη ως σύμβολο, όχι ως αιτία
Αυτό είναι το σημείο που χρειάζεται καθαρή διάκριση.
Η οικογένεια Μητσοτάκη μπορεί να φορτίζεται συμβολικά από ένα μέρος της κοινής γνώμης. Μπορεί να λειτουργεί ως σημείο πάνω στο οποίο προβάλλονται φόβοι, αντιπάθειες, ειρωνείες και ιστορικές μνήμες. Αυτό συμβαίνει συχνά με οικογένειες που κουβαλούν βαρύ πολιτικό όνομα και πολυετή παρουσία στην εξουσία.
Αλλά άλλο το σύμβολο και άλλο η αιτία.
Μια πολιτική οικογένεια μπορεί να γίνει φορέας μύθων. Δεν γίνεται, όμως, φυσικός μηχανισμός πρόκλησης γεγονότων. Η σύγχυση αυτών των δύο είναι ακριβώς το σημείο στο οποίο η καζούρα παύει να είναι απλό χιούμορ και γίνεται στρέβλωση της πραγματικότητας.
Πού σταματά η σάτιρα και πού αρχίζει η ευθύνη
Η σάτιρα έχει χώρο σε μια δημοκρατία. Η ειρωνεία έχει χώρο. Η πολιτική καζούρα επίσης. Κανείς δεν ζητά έναν δημόσιο λόγο άχρωμο και ξύλινο.
Υπάρχει όμως μια διαφορά ανάμεσα στο «σατιρίζω μια φήμη» και στο «χρησιμοποιώ τη φήμη σαν υποκατάστατο εξήγησης». Η πρώτη περίπτωση είναι σχόλιο. Η δεύτερη είναι ολίσθηση.
Ακριβώς εκεί χρειάζεται ευθύνη.
Γιατί αν κάθε δύσκολο ή δυσάρεστο γεγονός το βάζουμε να υπηρετεί έναν έτοιμο πολιτικό μύθο, τότε δεν αναλύουμε πια την πραγματικότητα. Τη χρησιμοποιούμε σαν πρώτη ύλη για να επιβεβαιώνουμε αυτά που ήδη θέλαμε να πιστέψουμε, αντί να ρωτάμε τι πραγματικά επιβεβαιώνεται.
Γιατί αν κάθε δύσκολο ή δυσάρεστο γεγονός το βάζουμε να υπηρετεί έναν έτοιμο πολιτικό μύθο, τότε δεν αναλύουμε πια την πραγματικότητα. Τη χρησιμοποιούμε σαν πρώτη ύλη για να επιβεβαιώνουμε αυτά που ήδη θέλαμε να πιστέψουμε.
Τι λέει αυτό για την Ελλάδα του σήμερα
Λέει πολλά.
Λέει ότι η χώρα εξακολουθεί να έχει ισχυρή σχέση με τις συμβολικές αφηγήσεις. Λέει ότι ο δημόσιος διάλογος πολλές φορές δεν κινείται πάνω στη διάκριση fact και fiction, αλλά πάνω στη διάκριση «αυτό βολεύει» και «αυτό δεν βολεύει». Λέει επίσης ότι η πολιτική κουλτούρα παραμένει βαθιά προσωποκεντρική. Οι άνθρωποι γίνονται σχεδόν μυθολογικά πρόσωπα. Άλλοτε αγιοποιούνται. Άλλοτε δαιμονοποιούνται. Και πολύ συχνά, χάνεται το πραγματικό μέτρο.
Αυτό εξηγεί γιατί τέτοιες φήμες δεν πεθαίνουν εύκολα. Δεν επιβιώνουν επειδή αποδεικνύονται. Επιβιώνουν επειδή εξυπηρετούν ένα ψυχικό και πολιτισμικό αντανακλαστικό.
Γιατί πρέπει να μας νοιάζει
Μας νοιάζει γιατί η ποιότητα μιας κοινωνίας φαίνεται και από το πώς σκέφτεται όταν δεν είναι υποχρεωμένη να το κάνει προσεκτικά. Εκεί φαίνεται αν έχει πειθαρχία ή αν γλιστρά εύκολα προς τον μύθο.
Αν θέλουμε σοβαρό δημόσιο χώρο, δεν αρκεί να διορθώνουμε μόνο τα μεγάλα ψέματα. Πρέπει να εντοπίζουμε και τις μικρές στρεβλώσεις που μοιάζουν αθώες αλλά σταδιακά θολώνουν τη συλλογική κρίση.
Η «γρουσουζιά Μητσοτάκη» δεν είναι μείζον εθνικό ζήτημα. Είναι όμως ένα μικρό, πολύ καθαρό παράδειγμα του πώς φτιάχνεται ένας πολιτικός μύθος: με σύμπτωση, με επανάληψη, με χιούμορ, με ψηφιακή διάδοση και με μια κοινωνία έτοιμη να δεχτεί εύκολες εξηγήσεις.
Το καθαρό συμπέρασμα
Η περίφημη «γρουσουζιά Μητσοτάκη» ανήκει στη σφαίρα της λαϊκής πολιτικής μυθολογίας. Όχι στη σφαίρα των γεγονότων.
Υπάρχει ως φήμη. Υπάρχει ως πολιτικό αστείο. Υπάρχει ως meme. Δεν υπάρχει ως σοβαρή εξήγηση της πραγματικότητας.
Και αυτό είναι ίσως το πιο χρήσιμο που μπορεί να κρατήσει ο αναγνώστης: το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχει τέτοια φήμη. Το πρόβλημα αρχίζει όταν μια κοινωνία σταματά να τη βλέπει ως φήμη και αρχίζει να τη χρησιμοποιεί σαν πνευματικό δεκανίκι.
Εκεί τελειώνει η σάτιρα.
Και εκεί αρχίζει η ανάγκη για καθαρό δημόσιο λόγο.
