Το Ιράν δεν είναι δημοκρατία με την ουσιαστική, σύγχρονη έννοια του όρου
Πόσο πραγματική και ρεαλιστική είναι η δημοκρατία στο Ιράν; Το Ιράν έχει εκλογές, έχει πρόεδρο, έχει κοινοβούλιο και έχει θεσμούς που εξωτερικά θυμίζουν κανονικό κράτος με λαϊκή συμμετοχή. Όμως αυτή είναι μόνο η μισή εικόνα. Η άλλη μισή, η πιο σημαντική, είναι ότι ο πραγματικός πυρήνας της εξουσίας δεν ελέγχεται ελεύθερα από τους πολίτες.
Ο ανώτατος ηγέτης βρίσκεται πάνω από την εκλεγμένη πολιτική εξουσία, ελέγχει κομβικούς μηχανισμούς του κράτους και διαμορφώνει την τελική στρατηγική κατεύθυνση της χώρας. Γι’ αυτό και το Freedom House κατατάσσει το Ιράν ως “Not Free”, με εξαιρετικά χαμηλή συνολική βαθμολογία, ενώ το V-Dem το εντάσσει στο στρατόπεδο των αυταρχικών καθεστώτων και όχι των δημοκρατιών.
Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι αν οι Ιρανοί πηγαίνουν ή όχι στην κάλπη. Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν μπορούν να επιλέξουν ελεύθερα ποιος θα τους κυβερνήσει, αν μπορούν να αλλάξουν πραγματικά την κορυφή της εξουσίας, αν μπορούν να αμφισβητήσουν το σύστημα χωρίς να αποκλειστούν ή να κατασταλούν και αν η λαϊκή βούληση υπερισχύει τελικά της θεοκρατικής επιτήρησης.
Στο Ιράν η απάντηση σε όλα αυτά είναι περιορισμένη ή αρνητική. Γι’ αυτό η αυτοαποκαλούμενη «Ισλαμική Δημοκρατία» είναι πολύ πιο κοντά σε θεοκρατικό αυταρχισμό με ελεγχόμενες εκλογές παρά σε πραγματική δημοκρατία.
Και αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί η ανάδειξη του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ δεν μπορεί να διαβαστεί σαν κανονική δημοκρατική διαδοχή. Δεν μιλάμε για ανοιχτή λαϊκή εκλογή, ούτε για ελεύθερο ανταγωνισμό, ούτε για ανεμπόδιστη πολιτική νομιμοποίηση. Μιλάμε για μια διαδικασία που περνά μέσα από ήδη φιλτραρισμένους και ελεγχόμενους θεσμούς, μέσα σε ένα σύστημα όπου η πραγματική ισχύς συγκεντρώνεται στην κορυφή του θεοκρατικού μηχανισμού.
Όπως κατέγραψε σε ξεχωριστή ανάλυσή του το Freedom House, το ιρανικό πολιτικό σύστημα δεν πληροί τα βασικά κριτήρια ελεύθερου και δίκαιου δημοκρατικού ανταγωνισμού, ακριβώς επειδή οι υποψήφιοι και η πολιτική ζωή περνούν από ιδεολογικό και θεσμικό έλεγχο πριν φτάσουν ποτέ στην κάλπη.
Η λέξη «δημοκρατία» στο ιρανικό μοντέλο δεν σημαίνει αυτό που σημαίνει στη φιλελεύθερη δημοκρατία
Η πρώτη μεγάλη παρεξήγηση γύρω από το Ιράν είναι γλωσσική αλλά και πολιτική. Όταν ένα κράτος φέρει στον επίσημο τίτλο του τη λέξη «δημοκρατία», είναι εύκολο να θεωρηθεί ότι η λαϊκή κυριαρχία αποτελεί τον τελικό και ύψιστο μηχανισμό νομιμοποίησης. Στην ιρανική περίπτωση όμως, η έννοια αυτή έχει περιορισμούς από την ίδια τη συνταγματική του αρχιτεκτονική.
Η βάση του συστήματος είναι η αρχή του Velayat-e Faqih, δηλαδή της κηδεμονίας του ανώτατου ισλαμικού νομικού-θεολόγου. Αυτή η αρχή τοποθετεί στην κορυφή έναν ανώτατο θρησκευτικό και πολιτικό ηγέτη, ο οποίος δεν είναι απλώς συμβολικός αρχηγός κράτους, αλλά το πρόσωπο που εποπτεύει σχεδόν όλο το οικοδόμημα της εξουσίας. Η Britannica τον περιγράφει ως τον ηγέτη που επιβλέπει άμεσα ή έμμεσα σχεδόν όλες τις λειτουργίες της κυβέρνησης. Αυτό από μόνο του δείχνει πόσο διαφορετικό είναι το σύστημα από μια κανονική κοινοβουλευτική ή προεδρική δημοκρατία.
Σε μια σύγχρονη δημοκρατία, η κυρίαρχη αρχή είναι ότι η νομιμοποίηση πηγάζει από τους πολίτες και επιστρέφει στους πολίτες μέσω τακτικής, ανοιχτής και ελεύθερης λογοδοσίας. Στο Ιράν, η λαϊκή ψήφος υπάρχει, αλλά δεν είναι η απόλυτη πηγή νομιμοποίησης. Υπάρχει πάντοτε κάτω από την επιτήρηση μιας θεοκρατικής εξουσίας που κρατά το δικαίωμα να φιλτράρει, να ακυρώνει, να αποκλείει και τελικά να καθορίζει τα όρια της πολιτικής ζωής.
Ο ανώτατος ηγέτης είναι ισχυρότερος από τον πρόεδρο, το κοινοβούλιο και το εκλογικό σώμα
Αυτό είναι το σημείο που ο κόσμος πρέπει να καταλάβει όσο πιο καθαρά γίνεται. Στο Ιράν ο πρόεδρος δεν είναι ο τελικός φορέας της εξουσίας. Το κοινοβούλιο επίσης δεν είναι το ύψιστο κέντρο λήψης αποφάσεων. Η πραγματική κορυφή είναι ο ανώτατος ηγέτης.
Ο ανώτατος ηγέτης διορίζει ή επηρεάζει τους επικεφαλής των ενόπλων δυνάμεων, της δικαιοσύνης, των κρατικών μέσων, των Φρουρών της Επανάστασης και ευρύτερων μηχανισμών ασφαλείας. Η Britannica και άλλες εγκυκλοπαιδικές και θεσμικές πηγές είναι σαφείς: η θέση αυτή δεν είναι μια διακοσμητική υπεράνω των κομμάτων αρχή, αλλά ο πραγματικός άξονας του ιρανικού κράτους.
Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και όταν οι πολίτες εκλέγουν πρόεδρο, δεν επιλέγουν τον τελικό κυρίαρχο της χώρας. Επιλέγουν έναν σημαντικό, αλλά περιορισμένο παίκτη μέσα σε ένα θεοκρατικό πλαίσιο που δεν ελέγχουν. Με άλλα λόγια, η εκλογή στο Ιράν δεν οδηγεί αυτόματα σε πλήρη διακυβέρνηση εκ μέρους του εκλεγμένου προσώπου. Η εκλογή λειτουργεί μέσα σε όρια που έχουν ήδη τεθεί από τη μη εκλεγμένη κορυφή.
Γι’ αυτό και το ήδη υπάρχον οικοσύστημα του Newsio γύρω από το Ιράν, όπως το fact-check για την καταστολή και τις εκτελέσεις επί Χαμενεΐ και το άρθρο για την κλιμάκωση Ιράν–Ισραήλ–Κόλπου, βοηθά να δει κανείς ότι η σημερινή συζήτηση για τη δημοκρατία στο Ιράν δεν είναι θεωρητική. Συνδέεται άμεσα με το πώς ασκείται η εξουσία στην πράξη.
Οι εκλογές υπάρχουν, αλλά οι υποψήφιοι περνούν πρώτα από ιδεολογικό έλεγχο
Το πιο σημαντικό ίσως αντεπιχείρημα που ακούγεται συχνά είναι το εξής: «Αφού υπάρχουν εκλογές, γιατί να μην το πούμε δημοκρατία;» Η απάντηση είναι ότι οι εκλογές από μόνες τους δεν αρκούν. Το ερώτημα είναι αν είναι ελεύθερες, ανοιχτές και ουσιαστικά ανταγωνιστικές.
Στο Ιράν, πριν από κάθε μεγάλη εκλογική διαδικασία, υπάρχει το Συμβούλιο των Φρουρών. Πρόκειται για ένα σώμα που, όπως εξηγεί η Britannica, έχει εξουσία να ελέγχει τη νομοθεσία αλλά και να επιβλέπει τις εκλογές. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι μπορεί να απορρίπτει υποψήφιους που δεν θεωρούνται αρκετά πιστοί στις αρχές της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο καθαρά σημεία απόκλισης από την πραγματική δημοκρατία. Σε μια πραγματική δημοκρατία, ο πολίτης διαλέγει ανάμεσα σε υποψηφίους που μπορούν να εκπροσωπούν ευρύ φάσμα ιδεών, αρκεί να κινούνται εντός συνταγματικής νομιμότητας. Στο Ιράν, το φάσμα αυτό συρρικνώνεται εκ των προτέρων από έναν μη εκλεγμένο θεσμικό μηχανισμό.
Άρα η επιλογή που φτάνει στην κάλπη είναι ήδη φιλτραρισμένη. Ο πολίτης δεν καλείται να διαλέξει ελεύθερα ανάμεσα σε όλα τα δυνατά πολιτικά ρεύματα, αλλά ανάμεσα σε όσα το σύστημα έχει ήδη εγκρίνει.
Αυτός είναι και ο λόγος που οργανισμοί όπως το Freedom House και η V-Dem δεν αντιμετωπίζουν το Ιράν σαν ατελή αλλά λειτουργική δημοκρατία. Το αντιμετωπίζουν ως σύστημα στο οποίο η εκλογική διαδικασία υπάρχει, αλλά δεν είναι επαρκής για να παραγάγει πραγματική λαϊκή κυριαρχία.
Η Συνέλευση των Ειδικών δεν είναι το ίδιο πράγμα με μια ανεμπόδιστη εθνική λαϊκή εντολή
Ένα ακόμη σημείο που μπερδεύει συχνά το κοινό είναι ο ρόλος της Συνέλευσης των Ειδικών, δηλαδή του οργάνου που επιλέγει και θεωρητικά επιβλέπει τον ανώτατο ηγέτη. Στα χαρτιά, αυτό ακούγεται σαν μια θεσμική δικλείδα. Στην πράξη όμως, η εικόνα είναι πιο περίπλοκη.
Η Britannica εξηγεί ότι η Συνέλευση των Ειδικών επιλέγει τον ανώτατο ηγέτη και παρακολουθεί αν εξακολουθεί να πληροί τα κριτήρια για να ηγείται της χώρας. Αλλά τα μέλη της ίδιας της Συνέλευσης δεν αναδεικνύονται σε ένα πλήρως ανοιχτό πεδίο. Κι αυτά περνούν μέσα από τη λογική του ίδιου συστήματος επιτήρησης και φίλτρων. Άρα το σώμα που επιλέγει τον ανώτατο ηγέτη δεν είναι ουδέτερη, αδιαμεσολάβητη έκφραση του συνόλου της κοινωνίας. Είναι θεσμός που λειτουργεί μέσα στο ίδιο θεοκρατικό πλαίσιο.
Επομένως, όταν κάποιος ρωτά «πόσο δημοκρατική ήταν η εκλογή του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ;», η απάντηση είναι σαφής: όχι ιδιαίτερα, τουλάχιστον όχι με τα μέτρα της πραγματικής δημοκρατίας. Δεν εξελέγη από τον λαό. Δεν πέρασε από ανοιχτή δημόσια πολιτική αντιπαράθεση. Δεν υπήρξε ανεμπόδιστη δυνατότητα εναλλακτικής εθνικής επιλογής. Η διαδικασία έμεινε κλειστή, ιεραρχική και ενταγμένη σε θεσμούς που ήδη ελέγχονται από τη θεοκρατική δομή.
Η εκλογή του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ ήταν ακόμη λιγότερο «δημοκρατική» από όσο είναι συνήθως οι ιρανικές εκλογές
Εδώ πρέπει να γίνει μια ακόμη πιο καθαρή διάκριση. Άλλο οι ιρανικές προεδρικές ή βουλευτικές εκλογές, οι οποίες είναι ήδη περιορισμένες και ελεγχόμενες. Και άλλο η διαδοχή του ανώτατου ηγέτη σε περίοδο πολέμου, με το σύστημα υπό πίεση και με τους Φρουρούς της Επανάστασης να εμφανίζονται ως ο πιο αποφασιστικός παράγοντας.
Η ίδια η πρόσφατη διεθνής ειδησεογραφία για την ανάδειξη του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ περιγράφει ένα σκηνικό όπου η μετάβαση δεν έγινε ως υπόδειγμα πολιτικής διαφάνειας ή λαϊκής νομιμοποίησης, αλλά ως πράξη άμεσης καθεστωτικής επιβίωσης. Αν ισχύει αυτό, τότε η εκλογή του δεν ήταν απλώς μη άμεση. Ήταν μια από τις πιο κλειστές, πιεστικές και ελεγχόμενες μορφές διαδοχής που μπορεί να φανταστεί κανείς μέσα σε ήδη αυταρχικό πλαίσιο.
Με άλλα λόγια, αν το ιρανικό σύστημα γενικά είναι μια ελεγχόμενη εκλογική θεοκρατία, η ανάδειξη του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ βρέθηκε ακόμη πιο μακριά από την έννοια της δημοκρατικής εκλογής. Ήταν περισσότερο επιλογή του βαθιού κράτους του καθεστώτος παρά διαδικασία που θα μπορούσε να σταθεί απέναντι στα κριτήρια μιας πραγματικής δημοκρατικής νομιμοποίησης.
Γιατί το Ιράν δεν είναι απλώς «μια δικτατορία χωρίς κάλπες», αλλά κάτι πιο σύνθετο
Ένα σοβαρό άρθρο δεν πρέπει να απλοποιεί. Το Ιράν δεν είναι ακριβώς το ίδιο με μια κλασική στρατιωτική δικτατορία που καταργεί ανοιχτά κάθε εκλογική διαδικασία. Αυτό είναι που συχνά μπερδεύει τον κόσμο. Το ιρανικό σύστημα έχει αρκετά θεσμικά στοιχεία, εκλογικές διαδικασίες και εσωτερικές τάσεις ώστε να φαίνεται εξωτερικά πιο σύνθετο.
Αλλά αυτό δεν το κάνει δημοκρατία. Το κάνει αυτό που αρκετοί αναλυτές αποκαλούν υβριδικό ή εκλογικό αυταρχικό σύστημα: ένα κράτος που χρησιμοποιεί εκλογές και θεσμικές μορφές χωρίς να παραδίδει πραγματικά την κορυφή της εξουσίας στον λαό. Το V-Dem ακριβώς γι’ αυτό εντάσσει το Ιράν στην ευρύτερη κατηγορία των αυταρχικών καθεστώτων και όχι των δημοκρατιών.
Η χρησιμότητα αυτής της διάκρισης είναι μεγάλη. Γιατί αν αποκαλέσεις το Ιράν απλώς «δικτατορία» χωρίς άλλη εξήγηση, χάνεις τη θεσμική του πολυπλοκότητα. Αν το αποκαλέσεις «δημοκρατία», χάνεις τη βαθιά του αυταρχική δομή. Η ακριβέστερη περιγραφή είναι ότι πρόκειται για θεοκρατικό αυταρχισμό με ελεγχόμενη εκλογική διαδικασία. Κι αυτή είναι η περιγραφή που εξηγεί καλύτερα γιατί υπάρχουν κάλπες αλλά όχι πραγματική λαϊκή κυριαρχία.
Η διαφορά με την πραγματική δημοκρατία δεν είναι θεωρητική· είναι πρακτική και καθημερινή
Η πραγματική δημοκρατία δεν ορίζεται μόνο από το αν υπάρχουν κάλπες. Ορίζεται από το αν οι πολίτες μπορούν να οργανωθούν ελεύθερα, να μιλήσουν ελεύθερα, να διεκδικήσουν εναλλακτικές πολιτικές, να αμφισβητήσουν την εξουσία χωρίς θεσμική εξόντωση και να αλλάξουν πραγματικά την κορυφή του κράτους μέσω της ψήφου τους.
Στο Ιράν όλα αυτά είναι περιορισμένα. Η κοινωνική και πολιτική ελευθερία είναι χαμηλή, όπως τονίζει το Freedom House. Η ελευθερία στο διαδίκτυο είναι επίσης πολύ περιορισμένη, με κρατικό έλεγχο, διακοπές και πίεση προς τους πολίτες να κινούνται σε πιο ελεγχόμενο εγχώριο διαδικτυακό περιβάλλον. Και στον τομέα των δικαιωμάτων, η Human Rights Watch και η Amnesty International περιγράφουν ένα κράτος που κάνει συστηματική χρήση εκτελέσεων, βίαιης καταστολής και αυθαίρετης ποινικοποίησης διαφωνίας.
Αυτή ακριβώς είναι η διαφορά με την πραγματική δημοκρατία. Σε μια γνήσια δημοκρατία το σύστημα αντέχει την αντιπολίτευση, δεν τη φοβάται υπαρξιακά. Στο Ιράν, η αντιπολίτευση επιτρέπεται μόνο όσο δεν αμφισβητεί τον θεοκρατικό πυρήνα. Κι όταν τον αμφισβητεί, το κράτος συχνά αντιδρά όχι ως ουδέτερος δημοκρατικός διαιτητής αλλά ως μηχανισμός καταστολής.
Γι’ αυτό το ερώτημα «πόσο δημοκρατικό είναι το Ιράν;» έχει και διεθνή σημασία
Το θέμα δεν είναι μόνο εσωτερικό. Το Ιράν είναι χώρα με τεράστια γεωστρατηγική βαρύτητα. Επηρεάζει την ασφάλεια της Μέσης Ανατολής, τη ναυσιπλοΐα στον Περσικό Κόλπο, τις ενεργειακές ροές, το Στενό του Ορμούζ και ευρύτερα τη διεθνή ισορροπία. Όταν ένα τόσο σημαντικό κράτος λειτουργεί με αυτό το είδος συγκεντρωτικής, θεοκρατικής και στρατιωτικοποιημένης εξουσίας, οι συνέπειες ξεπερνούν τα σύνορά του.
Αυτό δένει και με την ήδη υπάρχουσα θεματική του Newsio, όπως το άρθρο για το Στενό του Ορμούζ και τα σενάρια κλεισίματος και το fact-check για την καταστολή και τις εκτελέσεις. Όσο πιο αυταρχικό και αδιαφανές είναι ένα σύστημα, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος οι μεγάλες εθνικές αποφάσεις να λαμβάνονται με όρους κλειστού καθεστωτικού πυρήνα και όχι δημόσιας λογοδοσίας.
Το πιο σημαντικό ψέμα είναι ότι η ύπαρξη εκλογών αρκεί για να μιλάμε για δημοκρατία
Αυτό είναι το σημείο όπου η παραπληροφόρηση δουλεύει καλύτερα. Χρησιμοποιεί μια μισή αλήθεια. Λέει: «Το Ιράν έχει εκλογές, άρα είναι δημοκρατία». Η πρώτη πρόταση είναι αληθινή μόνο μερικώς. Η δεύτερη είναι λάθος.
Οι εκλογές είναι αναγκαίο στοιχείο της δημοκρατίας, όχι επαρκές. Αν οι υποψήφιοι φιλτράρονται ιδεολογικά, αν η κορυφή της εξουσίας δεν είναι άμεσα υποκείμενη στη λαϊκή βούληση, αν η αντιπολίτευση κινείται υπό καθεστωτικό περιορισμό και αν τα δικαιώματα και οι ελευθερίες είναι τόσο στενά, τότε η ύπαρξη κάλπης δεν αρκεί για να βαφτίσει ένα σύστημα δημοκρατία.
Το δεύτερο ψέμα είναι το αντίστροφο: ότι επειδή το Ιράν δεν είναι πραγματική δημοκρατία, άρα δεν χρειάζεται να εξετάζουμε τη θεσμική του πολυπλοκότητα. Κι αυτό είναι λάθος. Για να καταλάβει ο κόσμος τι συμβαίνει εκεί πέρα, πρέπει να δει ακριβώς πώς ένα καθεστώς μπορεί να διατηρεί τη βιτρίνα της κάλπης χωρίς να παραδίδει την πραγματική κυριαρχία στον λαό. Κι αυτό είναι ίσως το πιο επικίνδυνο μάθημα του ιρανικού μοντέλου για τον σύγχρονο κόσμο.
Το ασφαλές συμπέρασμα
Το Ιράν δεν είναι δημοκρατία με την ουσιαστική έννοια της λαϊκής κυριαρχίας, της πλήρους πολιτικής ελευθερίας και της ελεύθερης εναλλαγής εξουσίας. Είναι ένα θεοκρατικό σύστημα με εκλογικά στοιχεία, όπου η ψήφος υπάρχει αλλά λειτουργεί μέσα σε αυστηρά προκαθορισμένα όρια, και όπου ο ανώτατος ηγέτης παραμένει πάνω από το εκλεγμένο πολιτικό επίπεδο.
Οι εκλογές στο Ιράν είναι λοιπόν υπαρκτές αλλά ελεγχόμενες. Η εκλογή του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ ήταν ακόμη λιγότερο δημοκρατική από την ήδη περιορισμένη εκλογική κανονικότητα του συστήματος, γιατί δεν στηρίχθηκε σε ανοιχτή λαϊκή διαδικασία αλλά σε έναν κλειστό μηχανισμό εξουσίας μέσα στο ίδιο θεοκρατικό πλαίσιο. Και η μεγάλη διαφορά με την πραγματική δημοκρατία είναι ακριβώς αυτή: σε μια πραγματική δημοκρατία, ο λαός μπορεί να αλλάξει πραγματικά την κορυφή της εξουσίας. Στο Ιράν, μπορεί μόνο να κινηθεί μέσα στα όρια που του επιτρέπει η ίδια η κορυφή.
