Πίνακας περιεχομένου
IQ, Ελλάδα, Αλβανία και Βαλκάνια: τι λένε οι πιο σοβαρές διεθνείς μετρήσεις και γιατί τα viral “εθνικά IQ” θέλουν μεγάλη προσοχή
Το πρώτο που πρέπει να ξεκαθαριστεί: οι viral πίνακες για “εθνικό IQ” δεν είναι η πιο σοβαρή βάση για τέτοιες συγκρίσεις
Κάθε τόσο κυκλοφορεί ένας χάρτης ή μια λίστα που υπόσχεται να δείξει ποιο έθνος είναι «πιο έξυπνο» από ποιο άλλο. Το πρόβλημα είναι ότι αυτές οι λίστες συνήθως βασίζονται σε λεγόμενα national IQ datasets, τα οποία έχουν δεχθεί σοβαρή επιστημονική κριτική για την ακρίβεια, τη συγκρισιμότητα και την αμεροληψία τους.
Σε μία από τις πιο καθαρές μεθοδολογικές κριτικές των τελευταίων ετών, το συμπέρασμα είναι σκληρό: τέτοια datasets δεν παρέχουν ακριβή, αμερόληπτα ή πραγματικά συγκρίσιμα μέτρα γνωστικής ικανότητας ανά χώρα και δεν θα έπρεπε να χρησιμοποιούνται ως ασφαλής βάση για παγκόσμιες εθνικές συγκρίσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν καθόλου διεθνείς συγκρίσεις που αξίζουν προσοχής. Σημαίνει κάτι πιο συγκεκριμένο: αν θέλει κανείς να μιλήσει σοβαρά για το πού στέκεται η Ελλάδα, η Αλβανία ή γενικότερα τα Βαλκάνια, ο πιο καθαρός δρόμος δεν περνά από viral “IQ rankings”, αλλά κυρίως από μετρήσεις μαθησιακών επιδόσεων όπως το PISA του ΟΟΣΑ και από ευρύτερα συγκριτικά εργαλεία όπως τα Harmonized Learning Outcomes της Παγκόσμιας Τράπεζας.
Αν κάποιος θέλει το πιο σοβαρό, πρόσφατο και συγκρίσιμο σημείο αναφοράς, το PISA είναι το βασικό τεστ
Το PISA 2022 του ΟΟΣΑ είναι σήμερα η πιο αναγνωρίσιμη διεθνής αξιολόγηση δεξιοτήτων 15χρονων μαθητών σε μαθηματικά, ανάγνωση και επιστήμες. Δεν μετρά «γενική ευφυΐα» με τη στενή ψυχομετρική έννοια, αλλά μετρά κάτι εξαιρετικά σημαντικό για πραγματικές διεθνείς συγκρίσεις: πώς τα εκπαιδευτικά συστήματα μεταφράζονται σε επιδόσεις εφαρμοσμένης γνώσης σε βασικούς τομείς.
Εκεί η εικόνα για την περιοχή είναι πολύ πιο καθαρή και πολύ λιγότερο βολική για εθνικιστικά memes. Η Ελλάδα στο PISA 2022 είχε 430 μονάδες στα μαθηματικά, 438 στην ανάγνωση και 441 στις επιστήμες. Η Αλβανία είχε 368 στα μαθηματικά, 358 στην ανάγνωση και 376 στις επιστήμες.
Η Σερβία βρέθηκε στις 440, 440 και 447 αντίστοιχα. Η Κροατία είχε αισθητά καλύτερη εικόνα με 463, 475 και 483, δηλαδή πολύ πιο κοντά στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Η Ρουμανία βρέθηκε στις 428, 428 και 428, ενώ η Τουρκία είχε 453, 456 και 476, με επίδοση στις επιστήμες πολύ κοντά στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ.
Με πολύ απλά λόγια, αν μιλάμε για τις πιο σοβαρές πρόσφατες διεθνείς συγκρίσεις μάθησης και όχι για θολές εθνικές λίστες “IQ”, τότε το αφήγημα «η Αλβανία είναι μπροστά από την Ελλάδα» δεν στηρίζεται από το PISA 2022. Αντιθέτως, στα τρία βασικά πεδία του PISA, η Ελλάδα εμφανίζεται καθαρά πάνω από την Αλβανία, αν και παραμένει κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ και αισθητά πίσω από καλύτερες επιδόσεις της περιοχής, όπως της Κροατίας.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα έχει λόγο να πανηγυρίζει
Το αντίθετο. Το γεγονός ότι η Ελλάδα υπερέχει της Αλβανίας σε αυτές τις μετρήσεις δεν αναιρεί ότι οι ελληνικές επιδόσεις παραμένουν κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ και, το σημαντικότερο, ότι η ίδια η χώρα καταγράφει πτώση σε σχέση με το 2018 και χαμηλές βασικές επάρκειες στα μαθηματικά.
Ο ΟΟΣΑ σημειώνει ότι στην Ελλάδα μόλις 53% των μαθητών έφτασαν τουλάχιστον στο βασικό επίπεδο επάρκειας στα μαθηματικά, έναντι 69% κατά μέσο όρο στις χώρες του ΟΟΣΑ.
Αυτό είναι το σημείο όπου η σοβαρή ανάλυση νικά και τον εφησυχασμό και τη χυδαία σύγκριση. Μια χώρα μπορεί να είναι πάνω από μια άλλη σε μία διεθνή μαθησιακή μέτρηση και ταυτόχρονα να έχει σοβαρό εσωτερικό πρόβλημα επιδόσεων. Το ότι η Ελλάδα δεν επιβεβαιώνει το viral αφήγημα περί «αλβανικού higher IQ» δεν σημαίνει ότι το ελληνικό εκπαιδευτικό αποτύπωμα είναι ικανοποιητικό.
Για αυτόν ακριβώς τον λόγο, ταιριάζει εσωτερικά και το Newsio background για την Ψηφιακή Εκπαίδευση στην Ελλάδα, γιατί η συζήτηση για δεξιότητες και μαθησιακά αποτελέσματα δεν είναι ζήτημα εθνικής υπερηφάνειας αλλά πραγματικής εκπαιδευτικής επάρκειας.
Το δεύτερο σοβαρό εργαλείο είναι τα Harmonized Learning Outcomes της Παγκόσμιας Τράπεζας
Για όποιον θέλει πιο ευρύ διεθνές πλαίσιο, η Παγκόσμια Τράπεζα έχει αναπτύξει τη βάση Harmonized Learning Outcomes (HLO), η οποία προσπαθεί να εναρμονίσει αποτελέσματα από μεγάλες διεθνείς και περιφερειακές δοκιμασίες ώστε να δημιουργήσει ένα συγκρίσιμο learning score για πολλές χώρες.
Η ίδια η Τράπεζα τονίζει ότι ο στόχος της βάσης είναι ακριβώς να ξεπεραστεί το πρόβλημα της περιορισμένης διεθνούς συγκρισιμότητας, ιδίως για χώρες που δεν συμμετέχουν σταθερά σε όλα τα μεγάλα tests.
Εδώ χρειάζεται προσοχή: το HLO είναι πολύ χρήσιμο ως πιο σοβαρό ευρύ συγκριτικό εργαλείο από ένα random national-IQ chart, αλλά δεν είναι live ranking της φετινής χρονιάς, ούτε αντικαθιστά πλήρως το PISA.
Είναι περισσότερο μια μακροχρόνια, εναρμονισμένη εικόνα μαθησιακών αποτελεσμάτων που καλύπτει περισσότερες χώρες και μεγαλύτερο χρονικό ορίζοντα. Άρα, αν θες το πιο φρέσκο και επικοινωνιακά καθαρό comparison, κοιτάς πρώτα PISA. Αν θες μεγαλύτερο διεθνές βάθος, κοιτάς και HLO.
Γιατί οι “IQ maps” γίνονται τόσο εύκολα viral
Η απάντηση είναι απλή: επειδή είναι φτιαγμένοι για να γίνονται viral. Δίνουν έναν αριθμό, έναν πίνακα και μια ψεύτικη αίσθηση οριστικής απάντησης σε κάτι τεράστιο και σύνθετο. Είναι ιδανικό καύσιμο για εθνική έπαρση, εθνική ανασφάλεια, φυλετικού τύπου στερεότυπα και social-media καβγάδες.
Αλλά η επιστήμη δεν δουλεύει έτσι. Όταν ένα dataset έχει ασθενή ή άνιση πρωτογενή δεδομένα, μη ομοιόμορφα δείγματα και προβλήματα συγκρισιμότητας, ο εντυπωσιακός χάρτης δεν το μετατρέπει ξαφνικά σε στέρεη γνώση.
Και εκεί ακριβώς η μεθοδολογία είναι πιο σημαντική από το headline. Ένα σοβαρό comparative εργαλείο λέει ξεκάθαρα τι μετρά, πότε το μετρά, με ποιο δείγμα και με ποιο σκοπό. Το PISA λέει ότι μετρά επιδόσεις 15χρονων σε μαθηματικά, ανάγνωση και επιστήμες. Δεν πουλάει “εθνική ανωτερότητα”.
Οι προβληματικοί “IQ maps”, αντίθετα, σχεδόν πάντα καταλήγουν να χρησιμοποιούνται ακριβώς έτσι. Για τη λογική του πώς ένα αβέβαιο claim γίνεται εύπεπτο viral περιεχόμενο, χρήσιμο εσωτερικό παράλληλο είναι και το fact-check του Newsio για τη Vondelkerk στην Ολλανδία, γιατί δείχνει πώς ένα απλό, φορτισμένο αφήγημα μπορεί να ταξιδέψει πιο γρήγορα από μια περίπλοκη αλήθεια.
Τι δείχνουν λοιπόν οι πιο σοβαρές συγκρίσεις για την περιοχή
Αν περιοριστούμε στις πιο καθαρές, πρόσφατες και μεθοδολογικά ισχυρές συγκρίσεις που έχουμε εύκολα διαθέσιμες από τον ΟΟΣΑ, το τοπίο στη δική μας γειτονιά είναι κάπως έτσι: η Κροατία εμφανίζεται ισχυρότερη από την Ελλάδα στα βασικά πεδία του PISA 2022, η Τουρκία βρίσκεται επίσης πάνω από την Ελλάδα και πολύ κοντά στον μέσο όρο του ΟΟΣΑ στις επιστήμες, η Σερβία είναι ελαφρώς πάνω από την Ελλάδα, η Ελλάδα είναι πάνω από τη Ρουμανία σε ανάγνωση και επιστήμες και ελαφρά πάνω από τη Ρουμανία στα μαθηματικά, ενώ βρίσκεται αισθητά πάνω από την Αλβανία.
Αυτή είναι μια πολύ πιο τίμια και χρήσιμη εικόνα από το να πετάξει κάποιος ένα “η χώρα Χ έχει υψηλότερο IQ από τη χώρα Ψ”. Πρώτον, γιατί βασίζεται σε πραγματικά εκπαιδευτικά δεδομένα. Δεύτερον, γιατί δείχνει ότι η περιοχή δεν χωρίζεται σε «έξυπνους» και «χαζούς» λαούς, αλλά σε εκπαιδευτικά συστήματα με διαφορετικές επιδόσεις, ανισότητες, αδυναμίες και περιθώρια βελτίωσης.
Το σωστό συμπέρασμα δεν είναι εθνικό. Είναι θεσμικό και εκπαιδευτικό
Αν το Newsio θέλει να το πιάσει με τον σωστό τρόπο, το δυνατό angle δεν είναι «ποιος λαός είναι πιο έξυπνος». Αυτό είναι παιδικό, φορτισμένο και επιστημονικά ασταθές. Το σοβαρό angle είναι άλλο: ποιες μετρήσεις αξίζουν, ποιες όχι, τι δείχνουν πράγματι για Ελλάδα και Βαλκάνια και τι λέει αυτό για τα εκπαιδευτικά συστήματα της περιοχής.
Και εκεί η απάντηση είναι πολύ πιο γόνιμη. Η Ελλάδα δεν επιβεβαιώνει το viral claim που τη θέλει πίσω από την Αλβανία στις πιο σοβαρές πρόσφατες μαθησιακές συγκρίσεις. Αλλά επίσης δεν βρίσκεται σε θέση που να δικαιολογεί αυτάρεσκες αντιδράσεις. Το πραγματικό ζήτημα δεν είναι να νικήσει κάποια χώρα σε ένα meme war.
Το πραγματικό ζήτημα είναι αν τα σχολεία της περιοχής δίνουν στους μαθητές δεξιότητες που να αντέχουν στο μέλλον. Για το πώς τέτοιες δεξιότητες συνδέονται με οικονομία, καινοτομία και κοινωνική αντοχή, υπάρχει και το σχετικό Newsio πλαίσιο για την ελληνική οικονομία και την ανάγκη επένδυσης στην εκπαίδευση και την καινοτομία.
Τι πρέπει να κρατήσει ο αναγνώστης
Οι πίνακες “national IQ” που κυκλοφορούν online δεν είναι η πιο σοβαρή επιστημονική βάση για συγκρίσεις χωρών και έχουν δεχθεί σοβαρή μεθοδολογική κριτική.
Οι πιο σοβαρές διαθέσιμες συγκρίσεις για Ελλάδα, Αλβανία και Βαλκάνια περνούν κυρίως από εργαλεία όπως το PISA και, συμπληρωματικά, από τα Harmonized Learning Outcomes της Παγκόσμιας Τράπεζας.
Στο PISA 2022, η Ελλάδα βρέθηκε πάνω από την Αλβανία και στα τρία βασικά πεδία, αλλά παρέμεινε κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ και πίσω από ορισμένες άλλες χώρες της περιοχής, ιδίως την Κροατία.
Το σωστό ερώτημα, τελικά, δεν είναι ποιος λαός “νικά” σε έναν αμφίβολο πίνακα IQ. Το σωστό ερώτημα είναι ποια εκπαιδευτικά συστήματα της περιοχής παράγουν πιο ισχυρές πραγματικές δεξιότητες — και ποια χρειάζονται πιο βαθιές μεταρρυθμίσεις.
