Το βασικό ερώτημα δεν είναι μόνο τι παθαίνει το Ιράν, αλλά ποιος κερδίζει γύρω του
Μετά το αμερικανικό χτύπημα στο Ιράν και τη βίαιη μετάβαση εξουσίας από τον Αλί Χαμενεΐ στον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο αν το ιρανικό καθεστώς αντέχει. Είναι και ποιοι τρίτοι παίκτες μετατρέπουν αυτή την κρίση σε στρατηγικό πλεονέκτημα. Και εδώ η εικόνα είναι πιο καθαρή απ’ όσο δείχνει ο θόρυβος: η Ρωσία έχει ήδη άμεσο όφελος, ενώ η Κίνα προσπαθεί να αντλήσει πιο έμμεσο αλλά σοβαρό στρατηγικό κέρδος, χωρίς να ταυτιστεί ανοιχτά με τον πόλεμο.
Το ψέμα που πρέπει να χτυπηθεί στην καρδιά είναι το εξής: ότι Μόσχα και Πεκίνο είτε “σώζουν” το Ιράν είτε μπαίνουν αποφασιστικά στη μάχη υπέρ του. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν κάτι διαφορετικό. Reuters και AP περιγράφουν ότι και οι δύο στέκονται κυρίως στο πλάι, προσπαθώντας να αποφύγουν άμεση σύγκρουση με τις ΗΠΑ, ενώ ταυτόχρονα επιδιώκουν να αποκομίσουν γεωπολιτικά, οικονομικά και διπλωματικά οφέλη από την αμερικανική και ισραηλινή εμπλοκή.
Αυτό σημαίνει ότι η πραγματική ανάλυση δεν πρέπει να εγκλωβιστεί σε ένα απλοϊκό σχήμα “με ποιον είναι η Κίνα και η Ρωσία”. Πρέπει να δει πώς αξιοποιούν το γεγονός ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ μπήκαν σε μια νέα, ακριβή και πολιτικά φορτισμένη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή. Εκεί ακριβώς βρίσκεται το κέρδος τους.
Η Ρωσία είναι ο πιο άμεσος κερδισμένος της κρίσης
Αν κάποιος κερδίζει γρήγορα και μετρήσιμα από τη σύγκρουση, αυτός είναι πρώτα η Ρωσία. Reuters μετέδωσε ότι ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα είπε ανοιχτά πως μέχρι στιγμής “ο μόνος νικητής” του πολέμου στη Μέση Ανατολή είναι η Ρωσία, επειδή οι τιμές της ενέργειας ανεβαίνουν και η διεθνής προσοχή απομακρύνεται από την Ουκρανία.
Η ίδια γραμμή εμφανίζεται και σε άλλο ρεπορτάζ του Reuters, που τονίζει ότι η Μόσχα βλέπει συγκεκριμένα οφέλη: ακριβότερο πετρέλαιο για τη ρωσική πολεμική οικονομία και έναν αμερικανικό μηχανισμό εθνικής ασφάλειας πιο απορροφημένο στη Μέση Ανατολή.
Το οικονομικό σκέλος είναι ιδιαίτερα σκληρό. AP σημείωσε ότι οι παραγωγοί πετρελαίου εκτός της ζώνης του πολέμου, ανάμεσά τους και η Ρωσία, ωφελούνται από τις υψηλότερες τιμές που προκάλεσε η κρίση. Σε μια στιγμή που η Μόσχα συνεχίζει να χρηματοδοτεί τον πόλεμο κατά της Ουκρανίας, κάθε άνοδος στα ενεργειακά έσοδα ενισχύει άμεσα το δημοσιονομικό και στρατιωτικό της περιθώριο.
Υπάρχει και δεύτερο κέρδος, λιγότερο θεαματικό αλλά στρατηγικά ίσως πιο βαρύ: η αποστροφή της προσοχής. Όσο οι ΗΠΑ, τα ευρωπαϊκά επιτελεία και η διεθνής ειδησεογραφία κοιτούν Τεχεράνη, Χορμούζ, Ισραήλ και Κόλπο, τόσο η Ρωσία αναπνέει πιο άνετα στο ουκρανικό μέτωπο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Δύση εγκαταλείπει την Ουκρανία. Σημαίνει όμως ότι η Μόσχα κερδίζει χρόνο, αέρα και σχετική ατζεντα-setting ελευθερία. Reuters έχει ήδη καταγράψει τον φόβο ότι η σύγκρουση με το Ιράν μπορεί να απορροφήσει αμερικανικά οπλικά αποθέματα που αλλιώς θα κατευθύνονταν σε άλλες κρίσιμες ζώνες.
Το κέρδος της Κίνας είναι πιο σύνθετο και πιο προσεκτικά διαχειρισμένο
Η Κίνα δεν φαίνεται να έχει το ίδιο άμεσο οικονομικό όφελος με τη Ρωσία, επειδή είναι πολύ πιο εκτεθειμένη σε σοκ ενέργειας και θαλάσσιων διαδρομών. Το Πεκίνο δεν θέλει ένα ανεξέλεγκτο Ορμούζ, ούτε μια Μέση Ανατολή που καίγεται επ’ αόριστον. Γι’ αυτό και ο δημόσιος τόνος του είναι αποκλιμακωτικός: ο Κινέζος υπουργός Εξωτερικών Ουάνγκ Γι κάλεσε σε άμεση κατάπαυση του πυρός και σε σεβασμό της κυριαρχίας των κρατών της περιοχής, ενώ το κινεζικό ΥΠΕΞ καταδίκασε τη στρατιωτική κλιμάκωση και επανέλαβε τη γραμμή του διαλόγου.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Κίνα βγαίνει χαμένη στρατηγικά. Το πρώτο της κέρδος είναι η αμερικανική απορρόφηση. Reuters μετέδωσε ότι ασιατικοί σύμμαχοι των ΗΠΑ φοβούνται πως ο πόλεμος με το Ιράν θα αποδυναμώσει την αμερικανική ικανότητα αποτροπής απέναντι στην Κίνα. Το ίδιο ρεπορτάζ υπενθυμίζει ότι αναλυτές βλέπουν ιστορικό μοτίβο: κάθε φορά που η Ουάσιγκτον βυθίζεται επί χρόνια σε άλλη σύγκρουση, το Πεκίνο κερδίζει χώρο στον Ινδο-Ειρηνικό.
Το δεύτερο κέρδος της Κίνας είναι αφηγηματικό και διπλωματικό. Όσο οι ΗΠΑ εμφανίζονται να καταφεύγουν ξανά σε βίαιη στρατιωτική λύση στη Μέση Ανατολή, το Πεκίνο προσπαθεί να παρουσιαστεί ως ο “υπεύθυνος” παίκτης που μιλά για σταθερότητα, εκεχειρία και σεβασμό της κυριαρχίας. Δεν είναι ουδέτερο. Είναι branding ισχύος. Η Κίνα χτίζει την εικόνα ότι η Αμερική παράγει χάος και η ίδια προσφέρει διαμεσολάβηση και ψυχραιμία. Αυτό είναι πολύτιμο για τον Παγκόσμιο Νότο, για αραβικές χώρες και για κράτη που δυσπιστούν απέναντι στην Ουάσιγκτον.
Το πιο χρήσιμο για Μόσχα και Πεκίνο είναι ότι η Ουάσιγκτον πληρώνει ξανά το κόστος της εμπλοκής
Η μεγάλη στρατηγική εικόνα είναι απλή. Όταν οι ΗΠΑ μπαίνουν σε πόλεμο ή σε παρατεταμένη περιφερειακή κλιμάκωση, πληρώνουν σε χρήμα, οπλικά αποθέματα, πολιτικό κεφάλαιο, διπλωματικό χρόνο και εσωτερική φθορά. Reuters κατέγραψε ότι το κόστος ενός πολέμου με το Ιράν μπορεί να αυξηθεί γρήγορα για τον Λευκό Οίκο, ενώ AP έδειξε πως η κρίση έχει ήδη ανεβάσει καύσιμα, πληθωριστικές πιέσεις και οικονομική αβεβαιότητα.
Για τη Ρωσία, αυτό λειτουργεί ως έμμεση στρατηγική αποσυμπίεση. Για την Κίνα, λειτουργεί ως παράθυρο ευκαιρίας ώστε οι ΗΠΑ να έχουν λιγότερη συγκέντρωση στην Ασία. Και για αμφότερες, λειτουργεί ως αποδεικτικό υλικό υπέρ ενός αντι-αμερικανικού αφηγήματος: ότι η Ουάσιγκτον παραμένει δύναμη που destabilizes περιοχές αντί να τις σταθεροποιεί.
Αυτό δεν σημαίνει αυτόματα ότι οι ΗΠΑ “χάνουν τον κόσμο” ούτε ότι Κίνα και Ρωσία μπορούν να ελέγξουν το αποτέλεσμα. Σημαίνει όμως ότι κάθε επιπλέον μήνας σύγκρουσης αυξάνει τη δική τους ευχέρεια να κινούνται πολιτικά, οικονομικά και προπαγανδιστικά εναντίον της αμερικανικής επιρροής.
Η διαδοχή από Χαμενεΐ σε Χαμενεΐ δεν ενοχλεί πραγματικά ούτε τη Μόσχα ούτε το Πεκίνο
Η προσπάθεια του ιρανικού συστήματος να περάσει από Χαμενεΐ σε Χαμενεΐ δεν είναι απλώς εσωτερικό ζήτημα διαδοχής. Για τη Ρωσία και την Κίνα, το βασικό δεν είναι αν το νέο σχήμα είναι δημοκρατικό, θεσμικά καθαρό ή ιδεολογικά συνεπές.
Το βασικό είναι αν το Ιράν παραμένει λειτουργικό ως αντιδυτικός πόλος, ως ενοχλητική εστία πίεσης για τις ΗΠΑ και το Ισραήλ και ως γεωπολιτικός παράγοντας που δεν περνά στο δυτικό στρατόπεδο. Reuters έχει ήδη περιγράψει ότι η ιρανική ηγεσία και οι Φρουροί της Επανάστασης επιχείρησαν να δείξουν συνέχεια, συνοχή και αντοχή παρά το πλήγμα.
Εδώ υπάρχει ένα ακόμη ψευδές αφήγημα που χρειάζεται αποδόμηση. Δεν προκύπτει από τα στοιχεία ότι η Ρωσία ή η Κίνα “έστησαν” τη διαδοχή ή ελέγχουν το καθεστώς σε βαθμό κηδεμονίας. Προκύπτει όμως ότι αμφότερες προτιμούν ένα Ιράν τραυματισμένο αλλά όχι κατεστραμμένο, αυταρχικό αλλά όχι φιλοδυτικό, πιεσμένο αλλά αρκετά ζωντανό ώστε να φθείρει τους αντιπάλους τους. Αυτή είναι η πιο ψυχρή ανάγνωση του συμφέροντός τους.
Στο ίδιο πλαίσιο διαβάζεται και η ήδη υπάρχουσα θεματική βάση του Newsio γύρω από τη σύγκρουση: το fact-check για τους νεκρούς στο Ιράν βοηθά να ξεχωρίζει κανείς το επιβεβαιωμένο από τον θόρυβο, ενώ το άρθρο για τα πέντε σενάρια παγκόσμιας σύγκρουσης έως το 2035 και το γεωπολιτικό σενάριο γενικευμένης κλιμάκωσης τοποθετούν τη σημερινή κρίση μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο πολυπολικής αναμέτρησης.
Πώς ακριβώς επιχειρούν να το εκμεταλλευτούν κατά ΗΠΑ και Ισραήλ
Η Ρωσία το εκμεταλλεύεται σε τέσσερα επίπεδα. Πρώτον, οικονομικά, μέσω των τιμών ενέργειας. Δεύτερον, στρατιωτικά-έμμεσα, επειδή η αμερικανική προσοχή και ορισμένοι πόροι διαχέονται. Τρίτον, διπλωματικά, διότι εμφανίζεται ως καταγγέλλουσα την αμερικανική “παράνομη” ισχύ. Τέταρτον, πληροφοριακά, επειδή ενισχύει το αφήγημα ότι οι ΗΠΑ και το Ισραήλ αποσταθεροποιούν τη Μέση Ανατολή αντί να λύνουν το πρόβλημα.
Τα ρωσικά επίσημα μηνύματα που μετέδωσε το Reuters κινούνται ακριβώς σε αυτή τη γραμμή: καταγγελία της αμερικανικής επίθεσης, απόρριψη του αφηγήματος περί ιρανικής απειλής και υπαινιγμός ότι η Ουάσιγκτον επιδιώκει αλλαγή καθεστώτος.
Η Κίνα το εκμεταλλεύεται διαφορετικά. Δεν ανεβάζει πολεμικούς τόνους όσο η Μόσχα. Προσπαθεί να εμφανιστεί ως δύναμη σταθερότητας, να κρατήσει επαφές με κράτη του Κόλπου, να προστατεύσει το δικό της ενεργειακό συμφέρον και ταυτόχρονα να αφήσει τις ΗΠΑ να φθείρονται στρατηγικά. Με άλλα λόγια, η Κίνα παίζει παιχνίδι υπομονής: δεν θέλει να αναλάβει το κόστος της σύγκρουσης, αλλά θέλει να δει την Αμερική να το αναλαμβάνει.
Απέναντι στο Ισραήλ, το κέρδος για Ρωσία και Κίνα δεν είναι ότι το αποδυναμώνουν άμεσα. Είναι ότι προσπαθούν να το εντάξουν επικοινωνιακά στο ίδιο πλαίσιο με τις ΗΠΑ: ως μέρος ενός μπλοκ που χρησιμοποιεί υπερβολική στρατιωτική ισχύ και μετατρέπει την περιφερειακή κρίση σε διεθνή αποσταθεροποίηση. Αυτό είναι σημαντικό για ακροατήρια στον αραβικό κόσμο, στην Αφρική, στην Ασία και στη Λατινική Αμερική, όπου ο πόλεμος εικόνων και αφηγημάτων έχει μεγάλη σημασία.
Το Στενό του Ορμούζ κάνει το ρωσικό όφελος ακόμη πιο απτό
Όσο το Ορμούζ μένει επισφαλές, το ρωσικό όφελος γίνεται πιο απτό και πιο επικίνδυνο για τη Δύση. Reuters και AP έχουν δείξει ότι η κρίση στην περιοχή μπορεί να ανεβάσει το πετρέλαιο, να πιέσει πληθωρισμό, να χτυπήσει ναυτιλία, λιπάσματα και παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού.
Κάθε τέτοιο κύμα πίεσης βελτιώνει συγκριτικά τη θέση μιας Ρωσίας που ζει από τις εξαγωγές ενέργειας και δυσκολεύει ευρωπαϊκές και αμερικανικές κυβερνήσεις που πρέπει να διαχειριστούν ταυτόχρονα πόλεμο, εκλογική πίεση και κόστος ζωής.
Εδώ βρίσκεται και μια ακόμη στρέβλωση της δημόσιας συζήτησης: ότι μια σύγκρουση που πιέζει το Ιράν “αυτόματα” εξυπηρετεί τον δυτικό συνασπισμό. Όχι. Μπορεί ταυτόχρονα να πιέζει την Τεχεράνη και να ενισχύει τη Μόσχα. Στη γεωπολιτική, δύο πράγματα μπορούν να είναι αληθινά μαζί. Και αυτό ακριβώς κάνει την κρίση πιο επικίνδυνη από όσο φαίνεται στα συνθήματα.
Το ασφαλές συμπέρασμα δεν είναι ότι Κίνα και Ρωσία ελέγχουν το παιχνίδι, αλλά ότι το εκμεταλλεύονται
Η καθαρή εικόνα είναι η εξής. Η Ρωσία δεν χρειάζεται να νικήσει στρατιωτικά στο Ιράν για να κερδίσει στρατηγικά. Της αρκεί να ακριβύνει η ενέργεια, να μετακινηθεί η διεθνής προσοχή, να πιεστεί η δυτική συνοχή και να αγοραστεί χρόνος για την Ουκρανία.
Η Κίνα, από την πλευρά της, δεν χρειάζεται να “μπει” στον πόλεμο. Της αρκεί να δει τις ΗΠΑ πιο απορροφημένες, να εμφανιστεί διπλωματικά πιο υπεύθυνη και να κρατήσει ανοιχτή την πιθανότητα μεγαλύτερης κινέζικης ελευθερίας κινήσεων στην Ασία.
Το Newsio οφείλει εδώ να είναι καθαρό απέναντι στην παραπληροφόρηση: δεν τεκμηριώνεται ότι Πεκίνο και Μόσχα έσπευσαν να “σώσουν” το ιρανικό καθεστώς. Τεκμηριώνεται όμως ότι προσπαθούν να μετατρέψουν την αμερικανική και ισραηλινή εμπλοκή σε στρατηγικό βάρος για τους αντιπάλους τους. Και αυτό, για την ώρα, είναι το πιο αληθινό και το πιο επικίνδυνο μέρος της εικόνας.
Όπως κατέγραψε το Reuters, η Ρωσία και η Κίνα έχουν επιλέξει να μείνουν στο περιθώριο της άμεσης πολεμικής εμπλοκής, ενώ ταυτόχρονα ιεραρχούν τα δικά τους στρατηγικά κέρδη. Αυτό είναι το κλειδί της υπόθεσης: όχι σωτηρία του Ιράν, αλλά αξιοποίηση της κρίσης.
