Πίνακας περιεχομένου
Δεν χτυπούν το Ιράν· χτυπούν το καθεστώς: τι σημαίνει πραγματικά η αποκεφαλιστική στρατηγική κατά της Τεχεράνης
Η πιο συνηθισμένη σύγχυση σε τέτοιες συγκρούσεις είναι και η πιο επικίνδυνη: να ταυτίζεται μια χώρα με το καθεστώς που την κυβερνά. Στην περίπτωση του Ιράν, αυτή η σύγχυση θολώνει την ίδια την ουσία του πολέμου. Το ζήτημα δεν είναι αν «χτυπιέται το Ιράν» ως ιστορική κοινωνία, ως λαός ή ως πολιτισμικό σώμα. Το ζήτημα είναι ότι η τρέχουσα εκστρατεία έχει επικεντρωθεί στην κορυφή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, στους μηχανισμούς καταστολής της και στις στρατηγικές της δυνατότητες.
Αυτό δεν είναι λεπτομέρεια διατύπωσης. Είναι η βασική γραμμή που ξεχωρίζει τη σοβαρή ανάλυση από το πρόχειρο σύνθημα. Άλλο ο ιρανικός λαός, με όλες τις εσωτερικές του αντιφάσεις, τα κοινωνικά του ρήγματα, τις μορφωμένες αστικές του τάξεις, τη νεολαία, τις γυναίκες, τις μειονότητες και τα στρώματα που έχουν ζήσει δεκαετίες πίεσης. Και άλλο το καθεστώς της Ισλαμικής Δημοκρατίας, δηλαδή το πλέγμα ανώτατης ηγεσίας, Φρουρών της Επανάστασης, Basij, κρατικής καταστολής και θεοκρατικής νομιμοποίησης που κρατά το σύστημα όρθιο.
Η επιχειρησιακή στόχευση δεν είναι ουδέτερη
Αν διαβάσει κανείς προσεκτικά τη δημόσια γραμμή της Ουάσινγκτον, θα δει ότι οι δηλωμένοι στόχοι δεν παρουσιάζονται ως πόλεμος κατά του ιρανικού πληθυσμού. Ο υπουργός Άμυνας των ΗΠΑ Πιτ Χέγκσεθ δήλωσε ότι οι αμερικανικοί στόχοι παραμένουν η αποδόμηση των ιρανικών δυνατοτήτων εκτόξευσης πυραύλων, η υποβάθμιση της αμυντικής βιομηχανίας και του ναυτικού, καθώς και η αποτροπή απόκτησης πυρηνικού όπλου. Αυτή η διατύπωση δείχνει σαφώς ότι το επίκεντρο βρίσκεται στις δομές ισχύος και στις στρατηγικές δυνατότητες του καθεστώτος.
Το ίδιο το πεδίο το επιβεβαιώνει. Από την έναρξη του πολέμου, τα πλήγματα έχουν συνδεθεί με νεκρούς ή στοχευμένους ανώτατους αξιωματούχους, εγκαταστάσεις όπως το Natanz, πυραυλικά δίκτυα, κόμβους παραγωγής και υποδομές που συνδέονται άμεσα με την ικανότητα του καθεστώτος να συνεχίζει τον πόλεμο, να παράγει αποτροπή και να ελέγχει εσωτερικά το κράτος. Όταν πέφτουν κεφάλια στην κορυφή, αυτό δεν είναι τυφλή στρατιωτική πίεση. Είναι αποκεφαλιστική στρατηγική.
Γιατί άλλο λαός και άλλο καθεστώς
Το Ιράν δεν είναι ένα μονολιθικό σώμα πίστης στην Ισλαμική Δημοκρατία. Είναι μια μεγάλη κοινωνία δεκάδων εκατομμυρίων ανθρώπων, με τεράστιες εσωτερικές διαφοροποιήσεις, με μορφωμένα στρώματα, με μακρά μνήμη κοινωνικών αγώνων και με επαναλαμβανόμενα επεισόδια έντασης ανάμεσα στην κοινωνία και τον μηχανισμό του κράτους. Όποιος συγχέει αυτή την κοινωνία με το καθεστώς, χάνει το βασικό δεδομένο της ιρανικής πραγματικότητας.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ολόκληρη η κοινωνία στέκεται απέναντι στο σύστημα με τον ίδιο τρόπο. Υπάρχουν τμήματα που έχουν ιδεολογικοποιηθεί βαθιά μέσα από θρησκευτικούς, κρατικούς και παρακρατικούς μηχανισμούς. Υπάρχουν επίσης δίκτυα που τρέφονται πολιτικά, οικονομικά και οργανωτικά από την ίδια τη θεοκρατική τάξη πραγμάτων. Το καθεστώς δεν επιβιώνει μόνο με βία. Επιβιώνει και μέσω κοινωνικής διείσδυσης, φόβου, πελατειακών ωφελειών και ιδεολογικής αναπαραγωγής. Αυτό είναι που κάνει την ανατροπή του τόσο δύσκολη.
Σε αυτό το πλαίσιο, βοηθά να διαβαστεί και το Ιράν: διαδοχή μετά τον θάνατο Χαμενεΐ — τι σημαίνει αν επικρατήσει ο γιος του, γιατί εξηγεί γιατί η κρίση στην κορυφή δεν λύνει αυτομάτως το πρόβλημα της νομιμοποίησης και γιατί η διαδοχή μπορεί να παράγει περισσότερο κράτος ασφάλειας, όχι λιγότερο.
Το στοίχημα της αποκεφαλιστικής πίεσης
Η λογική πίσω από το χτύπημα στην ηγεσία είναι σχετικά καθαρή. Αν δεν μπορείς να «σβήσεις» μια χώρα δεκάδων εκατομμυρίων, χτυπάς αυτό που της επιτρέπει να λειτουργεί ως επιθετικό καθεστώς: την κορυφή λήψης αποφάσεων, τον κατασταλτικό μηχανισμό, την πυραυλική και πυρηνική της δυνατότητα και τα δίκτυα που κρατούν όρθιο τον σκληρό πυρήνα.
Η ιδέα δεν είναι ότι μια κοινωνία εξαφανίζεται από τον χάρτη. Η ιδέα είναι ότι το καθεστώς ακρωτηριάζεται αρκετά ώστε είτε να μην μπορεί να απειλήσει στρατηγικά είτε να αρχίσει να σπάει από μέσα.
Αυτό, όμως, είναι στρατηγικό στοίχημα, όχι μηχανικός νόμος. Η ιστορία δεν εγγυάται ότι όταν χτυπιέται η κορυφή, ακολουθεί απαραίτητα λαϊκή εξέγερση. Μπορεί να προκύψει το αντίθετο: προσωρινή συσπείρωση του μηχανισμού, σκληρότερη εσωτερική καταστολή, διάδοχη ηγεσία πιο ακραία ή απλώς παρατεταμένο χάος.
Οι εκτελέσεις και η συνέχιση της εσωτερικής καταστολής που καταγράφονται τώρα στο Ιράν δείχνουν ακριβώς αυτό: το καθεστώς έχει τραυματιστεί, αλλά δεν έχει χάσει ακόμη την ικανότητα να τιμωρεί, να φοβίζει και να κλείνει τον δημόσιο χώρο.
Για ένα ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο, αξίζει να δει κανείς και το Ιράν–Ισραήλ: κλιμάκωση μέσα σε μία νύχτα και τι έχει επιβεβαιωθε και πώς μια μόνιμη γεωπολιτική κρίση περνά από τον χάρτη στην καθημερινότητα. Το πρώτο βάζει τάξη στο τι έχει πραγματικά επιβεβαιωθεί. Το δεύτερο δείχνει γιατί τέτοιες συγκρούσεις δεν μένουν ποτέ «εκεί».
Δεν αρκεί να πέφτουν κεφάλια
Εδώ βρίσκεται και η πιο σοβαρή παρανόηση. Το ότι «πέφτει κάθε μέρα κι ένα κεφάλι» στην κορυφή δεν σημαίνει ότι το καθεστώς έχει ήδη τελειώσει. Ένα θεοκρατικό-ασφαλίτικο σύστημα δεν εξαντλείται σε ένα πρόσωπο, ακόμα κι αν αυτό είναι ο ανώτατος ηγέτης. Χρειάζεται να αποδιαρθρωθούν η αλυσίδα διοίκησης, οι μηχανισμοί επιτήρησης, οι πολιτοφυλακές, η ικανότητα εσωτερικής τρομοκράτησης και η στρατηγική υποδομή.
Αλλιώς, το σύστημα μπορεί να χάνει κορυφαία στελέχη και ταυτόχρονα να παραμένει αρκετά λειτουργικό ώστε να συνεχίζει να πολεμά και να καταστέλλει.
Γι’ αυτό και η σοβαρή ερώτηση δεν είναι «γιατί το Ιράν μιλά ακόμα;». Η σοβαρή ερώτηση είναι αν το καθεστώς διατηρεί αρκετή διοικητική, στρατιωτική και κατασταλτική συνοχή ώστε να μετατρέψει τη φθορά σε παράταση. Μέχρι στιγμής, η απάντηση είναι ότι έχει τραυματιστεί βαριά, αλλά όχι ότι έχει σβήσει.
Το Ισραήλ και οι ΗΠΑ βλέπουν διαφορετικό κίνδυνο από αυτόν που βλέπει ο δρόμος
Στο λαϊκό επίπεδο, ο κόσμος βλέπει πυραύλους, εικόνες καταστροφής, δηλώσεις εκδίκησης και πολεμική ρητορική. Στο στρατηγικό επίπεδο, όμως, ο κίνδυνος διαβάζεται αλλιώς. Για το Ισραήλ, το πρόβλημα δεν είναι απλώς η ύπαρξη του Ιράν ως χώρας.
Σε αυτό το σημείο, η ανησυχία δεν αφορά μόνο τους πυραύλους ή τις περιφερειακές δομές ισχύος, αλλά και το πυρηνικό σκέλος της κρίσης, όπως καταγράφεται και στην IAEA Director General’s statement to the Board of Governors μετά την έναρξη των στρατιωτικών επιθέσεων στο Ιράν.
Είναι η ύπαρξη ενός εχθρικού καθεστώτος που συνδυάζει πυραυλική ισχύ, περιφερειακά δίκτυα όπως η Hezbollah, και φιλοδοξία να διατηρήσει ή να ξαναχτίσει στρατηγική αποτροπή. Για τις ΗΠΑ, το ζήτημα είναι η αποτροπή πυρηνικής δυνατότητας, η ασφάλεια των βάσεων, η ελευθερία ναυσιπλοΐας και η συγκράτηση του κόστους μιας περιφερειακής ανάφλεξης.
Αυτό δεν αθωώνει αυτόματα την εκστρατεία, ούτε σημαίνει ότι οι άμαχοι είναι εκτός κάδρου. Σημαίνει, όμως, ότι η επιχειρησιακή λογική δεν είναι «πόλεμος κατά του ιρανικού έθνους». Είναι πόλεμος κατά του καθεστωτικού πυρήνα ισχύος που θεωρείται απειλή. Κι εδώ βρίσκεται η διαφορά που οφείλει να κρατήσει μια σοβαρή ανάλυση.
Το πιο δύσκολο κομμάτι: μπορεί να σηκωθεί ο λαός;
Αυτό είναι ίσως το πιο ανθρώπινο και το πιο σκληρό ερώτημα μαζί. Μπορεί μια κοινωνία που βλέπει την κορυφή του καθεστώτος να χάνει πρόσωπα, κύρος και έλεγχο να σηκωθεί και να πει «ως εδώ»; Θεωρητικά, ναι. Πρακτικά, αυτό εξαρτάται από κάτι πολύ πιο δύσκολο: αν ο μηχανισμός φόβου έχει σπάσει αρκετά ώστε το κόστος της εξέγερσης να πάψει να μοιάζει βέβαιο θάνατο.
Μέχρι στιγμής, τα στοιχεία δείχνουν ότι ο φόβος δεν έχει εξαφανιστεί. Οι εκτελέσεις, οι συλλήψεις και η καταστολή αποδεικνύουν ότι το καθεστώς, παρότι τραυματισμένο, εξακολουθεί να κρατά εργαλεία τρόμου στα χέρια του.
Αυτό είναι και το πιο σοβαρό συμπέρασμα της στιγμής: η αποκεφαλιστική στρατηγική μπορεί να ανοίγει ρήγματα, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να γεννήσει εσωτερική απελευθέρωση. Για να σπάσει πραγματικά ένα τέτοιο σύστημα, δεν αρκεί να πληγεί η κορυφή. Πρέπει να σπάσει και η πεποίθηση ότι ο μηχανισμός θα επιβιώσει και θα εκδικηθεί.
Τι πρέπει να κρατήσει ο αναγνώστης
Το Ιράν δεν είναι το καθεστώς του. Και το καθεστώς του δεν είναι απλώς μια κυβέρνηση ανάμεσα σε άλλες. Είναι ένας σκληρός μηχανισμός θεοκρατικής εξουσίας, καταστολής και στρατηγικής επιθετικότητας που έχει ριζώσει βαθιά στο κράτος. Αυτός ο μηχανισμός φαίνεται να είναι ο βασικός στόχος της τρέχουσας εκστρατείας. Όχι ο ιρανικός λαός ως τέτοιος.
Το δεύτερο που πρέπει να κρατήσει ο αναγνώστης είναι ότι η στοχοποίηση του καθεστώτος δεν σημαίνει αυτόματα κατάρρευση του καθεστώτος. Η πτώση προσώπων στην κορυφή είναι κρίσιμη, αλλά δεν είναι από μόνη της τελική απάντηση. Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό: αν η Τεχεράνη θα σπάσει από μέσα ή αν θα καταφέρει, έστω ακρωτηριασμένη, να παρατείνει τη ζωή της μέσα από τον φόβο, την καταστολή και τον πόλεμο.
