Πίνακας Περιεχομένου
Το βασικό ερώτημα δεν είναι μόνο πού βρίσκεται ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ. Είναι ποιος κυβερνά πραγματικά.
Η σημερινή εικόνα του Ιράν δεν θυμίζει κανονική, ορατή, συγκροτημένη διαδοχή εξουσίας. Την ώρα που η χώρα δέχεται πλήγματα, εκτοξεύει επιθέσεις και επιχειρεί να δείξει ότι λειτουργεί ενιαία, η δημόσια παρουσία του νέου ανώτατου ηγέτη (Μοτζτάμπα Χαμενεΐ) παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη.
Αυτό είναι το στοιχείο που γεννά το πραγματικό ερώτημα: δεν αμφιβάλλει κανείς μόνο για την υγεία του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, αλλά και για το αν η εξουσία ασκείται πράγματι από τον ίδιο ή από ένα πιο αδιαφανές συλλογικό κέντρο γύρω από τους Φρουρούς της Επανάστασης και τον σκληρό πυρήνα του καθεστώτος.
Αυτό που έχει σημασία για το κοινό είναι να ξεχωρίσει τρία επίπεδα. Πρώτον, τι έχει επιβεβαιωθεί δημόσια. Δεύτερον, τι κυκλοφορεί ως φήμη ή υπόθεση. Τρίτον, τι μπορούμε λογικά να συμπεράνουμε για τη δομή εξουσίας χωρίς να ξεφεύγουμε σε θεωρίες.
Με τα σημερινά δεδομένα, δεν υπάρχει ισχυρή επιβεβαίωση ότι ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ βρίσκεται σε κώμα. Υπάρχει όμως ισχυρή ένδειξη ότι η εξουσία στο Ιράν είναι πολύ λιγότερο προσωπική και πολύ πιο θολή απ’ όσο θα ήθελε να δείχνει το καθεστώς.
Όπως μετέδωσε το Reuters για τον τραυματισμό και τη δημόσια αορατότητα του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, οι πιο αξιόπιστες διαθέσιμες πληροφορίες δεν δείχνουν κώμα, αλλά έναν τραυματισμένο και μη δημόσιο ηγέτη, σε ένα σύστημα όπου το πραγματικό βάρος της εξουσίας φαίνεται να μετακινείται προς τον μηχανισμό ασφαλείας.
Τι έχει επιβεβαιωθεί για την κατάστασή του
Το πιο σοβαρό δημοσιογραφικό ίχνος αυτή τη στιγμή προέρχεται από το Reuters. Στις 11 Μαρτίου, το πρακτορείο μετέδωσε, επικαλούμενο Ιρανό αξιωματούχο, ότι ο νέος ανώτατος ηγέτης είναι τραυματισμένος αλλά συνεχίζει να λειτουργεί.
Σε παράλληλη αναφορά, και ισραηλινή εκτίμηση που μεταδόθηκε από το Reuters έκανε λόγο για ελαφρύ τραυματισμό, όχι για απώλεια επαφής με το περιβάλλον ή πλήρη ανικανότητα.
Αυτό είναι κρίσιμο, γιατί βάζει όριο στην υπερβολή. Δεν υπάρχει, μέχρι στιγμής, αξιόπιστη επιβεβαίωση από υψηλής βαρύτητας πηγή ότι ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ είναι σε κώμα. Το να μετατραπεί η απουσία του από τη δημόσια θέα σε βεβαιότητα περί κώματος είναι βήμα που τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιτρέπουν.
Το σωστό συμπέρασμα είναι πιο στενό και πιο σοβαρό: εμφανίζεται ως τραυματισμένος, μη δημόσιος και επιχειρησιακά αόρατος.
Τι τροφοδοτεί τη φημολογία
Η φημολογία δεν γεννήθηκε από το πουθενά. Γεννήθηκε από τη μορφή της ίδιας της εξουσίας. Το πρώτο μήνυμα που αποδόθηκε στον νέο ανώτατο ηγέτη ανακοινώθηκε ότι θα δοθεί από τα κρατικά μέσα, αλλά η δημόσια εικόνα του παρέμεινε ασυνήθιστα περιορισμένη και η επικοινωνία εμφανίστηκε να περνά μέσα από γραπτές ή διαμεσολαβημένες διατυπώσεις.
Αυτό είναι αρκετό για να ανοίξει μια μεγάλη ρωγμή εμπιστοσύνης σε μια χώρα που ήδη κυβερνάται μέσα από μυστικότητα, φόβο και ανταγωνιστικά κέντρα ισχύος.
Το δεύτερο στοιχείο είναι ότι ο ίδιος δεν έχει καταφέρει να δώσει καθαρό προσωπικό στίγμα ισχύος. Όταν ένας νέος ανώτατος ηγέτης αναλαμβάνει σε συνθήκες πολέμου και παραμένει τόσο αθέατος, η αμφιβολία δεν αφορά μόνο την υγεία του. Αφορά την ίδια τη δυνατότητά του να επιβληθεί ως το αδιαμφισβήτητο κέντρο του συστήματος.
Αυτό ακριβώς είναι που τρέφει τις θεωρίες ότι μιλάει “κάποιος άλλος” ή ότι το όνομά του χρησιμοποιείται ως πολιτικό κάλυμμα για μια ηγεσία που λειτουργεί συλλογικά από πίσω.
Αυτό που δεν έχει επιβεβαιωθεί
Δεν έχει επιβεβαιωθεί ότι ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ είναι αναίσθητος, σε κώμα ή πλήρως αποκομμένος από το περιβάλλον. Δεν έχει επίσης επιβεβαιωθεί ότι πρόσωπα γύρω του πλαστογραφούν συστηματικά μηνύματα με τρόπο που να αποδεικνύει ότι ο ίδιος δεν έχει καμία συμμετοχή. Αυτές οι υποθέσεις μπορεί να ακούγονται εύλογες σε ένα κλίμα αδιαφάνειας, αλλά παραμένουν υποθέσεις.
Δεν έχει επιβεβαιωθεί, επίσης, ότι το ιρανικό κράτος έχει μπει σε πλήρες καθεστώς ακυβερνησίας. Αντίθετα, οι αμερικανικές εκτιμήσεις που μεταδόθηκαν από το Reuters ανέφεραν ότι η ιρανική κυβέρνηση δεν θεωρείται σε άμεσο κίνδυνο κατάρρευσης. Αυτό σημαίνει ότι, ακόμη κι αν το κέντρο είναι θολό, ο μηχανισμός εξακολουθεί να λειτουργεί.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι «κανείς δεν κυβερνά». Το πρόβλημα είναι ότι ο τρόπος με τον οποίο κυβερνάται η χώρα έχει γίνει ακόμη πιο αδιαφανής.
Ποιος μοιάζει να κυβερνά de facto
Εδώ βρίσκεται η ουσία. Το Reuters έχει μεταδώσει ότι οι Φρουροί της Επανάστασης έχουν σφίξει τον έλεγχο της πολεμικής λήψης αποφάσεων και ότι η ανάδειξη του Μοτζτάμπα στηρίχθηκε από αυτούς.
Το Newsio έχει ήδη ανοίξει και τη βαθύτερη πλευρά του ίδιου ζητήματος στο άρθρο Η Ακτινογραφία της Τυραννίας: το «σκιώδες κράτος» των Χαμενεΐ, η δυναστεία του φόβου και ο κίνδυνος παγκόσμιας ανάφλεξης, όπου αναλύεται πώς η τυπική ηγεσία συναντά το βαθύ κράτος ασφαλείας και τους Φρουρούς της Επανάστασης.
Άλλη κάλυψη του πρακτορείου περιγράφει ένα Ιράν όπου, μετά τα πλήγματα στην κορυφή, οι πιο σκληροί πυρήνες του καθεστώτος απέκτησαν ακόμα μεγαλύτερη επιρροή στη στρατηγική και στην καθημερινή διοίκηση.
Με απλά λόγια, ο νέος ανώτατος ηγέτης μπορεί να είναι ο de jure αρχηγός, αλλά το de facto βάρος φαίνεται να πέφτει όλο και περισσότερο στον μηχανισμό ασφαλείας και στο βαθύ κράτος των Φρουρών.
Αυτό δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι η διαφορά ανάμεσα σε ένα καθεστώς που κυβερνάται από ένα πρόσωπο και σε ένα καθεστώς που κυβερνάται από ένα σύστημα σκιώδους συλλογικής ισχύος. Όσο πιο αδύναμη, τραυματισμένη ή αόρατη είναι η κορυφή, τόσο πιο πιθανό είναι οι μηχανισμοί που ελέγχουν βία, εσωτερική ασφάλεια και στρατιωτικό συντονισμό να γίνονται οι πραγματικοί διαχειριστές του κράτους.
Γιατί η σιωπή έχει τόσο μεγάλη σημασία
Σε κανονικές συνθήκες, μια ηγεσία που θέλει να διαλύσει φήμες εμφανίζεται. Μιλά. Δείχνει ότι ελέγχει το σύστημα. Εδώ συμβαίνει το αντίθετο. Όσο περνούν οι ημέρες χωρίς καθαρή δημόσια φυσική παρουσία, τόσο η σιωπή μετατρέπεται από επικοινωνιακή επιλογή σε πολιτικό γεγονός. Η απουσία δεν απαντά στα ερωτήματα. Τα διογκώνει.
Και αυτή η σιωπή έχει ειδικό βάρος γιατί πέφτει πάνω σε μια κοινωνία και ένα εξωτερικό περιβάλλον που ήδη διαβάζουν το Ιράν ως καθεστώς εσωτερικών ρωγμών, βαριάς καταστολής και κλειστών μηχανισμών.
Το διεθνές πρακτορείο Reuters έχει ήδη περιγράψει ρωγμές στην ιρανική ηγεσία κάτω από την πίεση των πληγμάτων και την ταυτόχρονη ισχυροποίηση του IRGC. Άρα η σιωπή του Μοτζτάμπα δεν λειτουργεί ουδέτερα. Λειτουργεί σαν επιταχυντής αμφιβολίας.
Τι σημαίνει αυτό για τον λαό και για τον κόσμο
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο θεσμικό. Είναι και βαθιά πολιτικό. Όταν μια χώρα υφίσταται επιθέσεις, εκτοξεύει πυραύλους, μπαίνει σε φάση περιφερειακής ανάφλεξης και ταυτόχρονα δεν υπάρχει καθαρή, ορατή, αναγνωρίσιμη εξουσία που να εκπροσωπεί δημόσια τον λαό της, τότε η αβεβαιότητα δεν είναι επικοινωνιακή λεπτομέρεια.
Είναι παράγοντας αποσταθεροποίησης. Η αδιαφάνεια στο ποιος αποφασίζει αυξάνει τον κίνδυνο λαθών, υπεραντίδρασης και πιο σκληρής στρατιωτικοποίησης της εξουσίας.
Σχετικό είναι και το προηγούμενο Newsio explainer Σύγκρουση ΗΠΑ – Ιράν: τι επιβεβαιώνεται για τα Στενά του Ορμούζ, τα ναρκοθετικά και τη νέα κλιμάκωση, γιατί δείχνει πώς η θολή κορυφή εξουσίας συνδέεται με πραγματικές αποφάσεις σε ένα περιβάλλον πολέμου και περιφερειακής αποσταθεροποίησης.
Αυτό δένει και με την προηγούμενη δουλειά του Newsio πάνω στη διαδοχή του Χαμενεΐ, στην αθέατη δομή ισχύος και στη δυσκολία επαλήθευσης όσων κυκλοφορούν για το ιρανικό καθεστώς. Τα σχετικά Newsio κείμενα για τη διαδοχή Χαμενεΐ και για το τι πραγματικά επιβεβαιώνεται στο Ιράν λειτουργούν εδώ ως φυσική συνέχεια της ίδιας μεγάλης εικόνας.
Τι πρέπει να κρατήσει ο αναγνώστης
Το πρώτο ασφαλές συμπέρασμα είναι ότι δεν υπάρχουν σήμερα ισχυρά δημόσια στοιχεία που να αποδεικνύουν πως ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ βρίσκεται σε κώμα. Οι πιο αξιόπιστες διαθέσιμες αναφορές μιλούν για τραυματισμό, όχι για απώλεια συνείδησης.
Το δεύτερο είναι ότι η αμφιβολία για την πραγματική εξουσία στο Ιράν είναι σοβαρή και δικαιολογημένη. Όχι επειδή «δεν ξέρει κανείς τίποτα», αλλά επειδή η δημόσια εικόνα δείχνει τυπική ηγεσία στην κορυφή και ενισχυμένη συλλογική ισχύ στον πυρήνα ασφαλείας και στους Φρουρούς της Επανάστασης.
Για ευρύτερο πλαίσιο πάνω στη δομή του καθεστώτος, ο αναγνώστης μπορεί να δει και την ανάλυση του Newsio Πόσο πραγματική είναι η δημοκρατία στο Ιράν; Τι κρύβεται πίσω από την «Ισλαμική Δημοκρατία» και τη διαδοχή των Χαμενεΐ.
Το τρίτο είναι ότι αυτό ακριβώς κάνει την κατάσταση πιο επικίνδυνη. Σε περιβάλλον πολέμου, το πιο ανησυχητικό σενάριο δεν είναι μόνο ένας τραυματισμένος ή αόρατος ηγέτης. Είναι ένα κράτος όπου η εξουσία μπορεί να συνεχίζει να λειτουργεί χωρίς καθαρή δημόσια λογοδοσία, μέσα από σκιώδεις μηχανισμούς που μιλούν στο όνομα ενός προσώπου το οποίο ο κόσμος δεν βλέπει.
