Πίνακας περιεχομένου
Ισλάμ, Τζιχάντ και εξτρεμισμός: τι πραγματικά σημαίνουν και πού αρχίζει η διαστρέβλωση
Η συζήτηση για το Ισλάμ, το Τζιχάντ και τον εξτρεμισμό είναι από τα πιο φορτισμένα πεδία του σύγχρονου δημόσιου λόγου. Αυτό από μόνο του είναι πρόβλημα. Γιατί όταν ένα τόσο σύνθετο θέμα συζητιέται μόνο με φόβο, θυμό ή συνθήματα, τότε το αποτέλεσμα είναι σχεδόν πάντα διπλό: από τη μία δημιουργούνται συλλογικές καχυποψίες απέναντι σε εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους που δεν έχουν καμία σχέση με βία· από την άλλη, οι πραγματικοί εξτρεμιστές κρύβονται πιο εύκολα μέσα στη σύγχυση και εκμεταλλεύονται την άγνοια. Η καθαρή εξήγηση δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση κοινωνικής ειρήνης.
Το πρώτο που πρέπει να ξεκαθαρίσουμε είναι το εξής: το Ισλάμ δεν είναι το ίδιο πράγμα με τον ισλαμισμό, και ο ισλαμισμός δεν είναι το ίδιο πράγμα με τον τζιχαντισμό. Το Ισλάμ είναι μια μεγάλη παγκόσμια θρησκεία με ιερό κείμενο το Κοράνι, διαφορετικές σχολές, ιστορικές παραδόσεις και εσωτερικές ερμηνείες.
Ο ισλαμισμός είναι πολιτικό ρεύμα που θέλει η θρησκεία να καθορίζει άμεσα τη δημόσια εξουσία και τη νομοθεσία. Ο τζιχαντισμός είναι ακόμη πιο ακραία και βίαιη εκδοχή, που χρησιμοποιεί επιλεκτικές ερμηνείες για να νομιμοποιήσει βία, τρομοκρατία και εξαναγκασμό. Αυτές οι διαφορές δεν είναι λεπτομέρειες. Είναι η βάση της σωστής κατανόησης.
Αν δεν γίνουν αυτές οι διακρίσεις, δύο αντίθετα στρατόπεδα ριζοσπαστικοποιούνται ταυτόχρονα. Οι μεν αρχίζουν να βλέπουν κάθε μουσουλμάνο σαν δυνητικό φορέα κατάκτησης ή απειλής. Οι δε κλείνονται αμυντικά, νιώθουν ότι ταυτίζονται αδίκως με τους ακραίους και συχνά αντιδρούν κι αυτοί με μεγαλύτερη καχυποψία προς τις κοινωνίες όπου ζουν. Έτσι η άγνοια γεννά φόβο και ο φόβος γεννά νέο φανατισμό. Γι’ αυτό η σοβαρή ενημέρωση δεν πρέπει να διαλέγει στρατόπεδο προκατάληψης. Πρέπει να ξεκαθαρίζει το τοπίο.
Στο ίδιο πνεύμα, το Newsio έχει ήδη επιμείνει στην ανάγκη καθαρής ανάγνωσης των πληροφοριών σε κείμενα όπως το fact-check για τον Χαμενεΐ, την καταστολή και τις εκτελέσεις και στο άρθρο «5.000 νεκροί στο Ιράν»: τι πραγματικά επιβεβαιώνεται, όπου η πειθαρχία στην ακρίβεια είναι πιο σημαντική από την κραυγή.
Τι είναι πραγματικά το Ισλάμ
Το Ισλάμ είναι μονοθεϊστική θρησκεία που στηρίζεται στο Κοράνι, το οποίο οι μουσουλμάνοι θεωρούν θεία αποκάλυψη προς τον προφήτη Μωάμεθ. Το κείμενο διαμορφώθηκε στην αραβική γλώσσα και πήρε την κλασική του μορφή τον 7ο αιώνα.
Περιέχει θεολογία, ηθικές εντολές, αφηγήσεις προφητών, κοινωνικούς κανόνες και χωρία που σχετίζονται με συγκεκριμένα ιστορικά συμφραζόμενα της εποχής του. Δεν είναι πολιτικό πρόγραμμα γραμμένο για τον 21ο αιώνα· είναι ιερό κείμενο που ερμηνεύεται μέσα από αιώνες θεολογίας, σχολών και παραδόσεων.
Αυτό έχει σημασία γιατί πολλοί μιλούν για το Κοράνι σαν να ήταν ένα βιβλίο που «δίνει μία ενιαία γραμμή μάχης». Δεν λειτουργούν έτσι τα θρησκευτικά κείμενα. Το ίδιο εδάφιο μπορεί να ερμηνευτεί ιστορικά, νομικά, πνευματικά ή ακραία πολιτικά, ανάλογα με το ποιος μιλά, με ποια μέθοδο το διαβάζει και με τι στόχο.
Η διαφορά ανάμεσα σε έναν θεολόγο, έναν ήρεμο ιμάμη, έναν πολιτικό ισλαμιστή και έναν τζιχαντιστή δεν είναι ότι διαβάζουν πάντα άλλο βιβλίο. Είναι ότι διαβάζουν το ίδιο βιβλίο με άλλο φακό, άλλο πλαίσιο και άλλη πρόθεση.
Τι σημαίνει το Τζιχάντ και γιατί παρεξηγείται τόσο συχνά
Η λέξη jihad στα αραβικά σημαίνει κατά βάση αγώνα, προσπάθεια, μόχθο, striving. Η Encyclopaedia Britannica σημειώνει ότι ο όρος συχνά αποδίδεται λανθασμένα στη Δύση αποκλειστικά ως “ιερός Πόλεμος”, ενώ στην ισλαμική παράδοση έχει ευρύτερο και πολυεπίπεδο περιεχόμενο.
Μια συνοπτική αλλά χρήσιμη βάση για την έννοια του όρου υπάρχει στην Encyclopaedia Britannica, που δείχνει γιατί η μονοδιάστατη μετάφραση του jihad ως «ιερού πολέμου» είναι ανεπαρκής.
Μπορεί να σημαίνει τον εσωτερικό αγώνα του ανθρώπου να πράξει το σωστό, την προσπάθεια για ηθική ζωή, τη λεκτική ή κοινωνική υπεράσπιση του καλού, αλλά σε ορισμένα συμφραζόμενα και την ένοπλη σύγκρουση. Το νόημα εξαρτάται από το πλαίσιο.
Εδώ ακριβώς γεννιέται η μεγάλη παρανόηση. Οι εξτρεμιστικές οργανώσεις παίρνουν το πιο πολεμικό και στενό κομμάτι της έννοιας και το μετατρέπουν σε κέντρο ολόκληρης της ταυτότητάς τους. Αντί να πουν ότι το jihad είναι πολυσήμαντο, το παρουσιάζουν σαν μόνιμη εντολή σύγκρουσης.
Αντί να δουν τις ιστορικές συνθήκες των αρχικών πολέμων του 7ου αιώνα, το μεταφέρουν ως διαρκές κάλεσμα σύγκρουσης για το σήμερα. Αυτή η επιλογή δεν είναι ουδέτερη θρησκευτική ανάγνωση. Είναι στρατηγική πολιτική διαστρέβλωση.
Τι λέει το Κοράνι για πόλεμο, άμυνα και συνύπαρξη
Το Κοράνι περιέχει χωρία που σχετίζονται με πολεμικές συνθήκες της εποχής του Μωάμεθ, όταν η πρώτη μουσουλμανική κοινότητα βρέθηκε σε σύγκρουση με εχθρικές φυλές και πολιτικές δυνάμεις.
Γι’ αυτό υπάρχουν εδάφια που μιλούν για μάχη, άμυνα, επιβίωση και σύγκρουση. Υπάρχουν όμως και εδάφια που δίνουν έμφαση στη δικαιοσύνη, την αυτοσυγκράτηση, την ελεημοσύνη, την ηθική ζωή, την πίστη χωρίς εξαναγκασμό και τη λογοδοσία απέναντι στον Θεό.
Η ύπαρξη πολεμικών χωρίων δεν σημαίνει ότι όλο το κείμενο είναι εγχειρίδιο επίθεσης· σημαίνει ότι το κείμενο γεννήθηκε και μέσα σε ιστορικά συγκρουσιακές συνθήκες.
Αυτό δεν απαλλάσσει κανέναν από τη σοβαρή συζήτηση για τα δύσκολα χωρία. Το αντίθετο. Όποιος θέλει να μιλήσει τίμια για το Κοράνι πρέπει να δεχτεί ότι υπάρχουν στίχοι που, αν απομονωθούν από το ιστορικό και νομικό τους πλαίσιο, μπορούν να χρησιμοποιηθούν από εξτρεμιστές για να δικαιολογήσουν βία.
Αλλά αυτό ακριβώς είναι το σημείο: μπορούν να χρησιμοποιηθούν, όχι ότι έχουν μία και μόνη αναγκαστική ανάγνωση. Η ίδια η ιστορία του Ισλάμ δείχνει ότι οι μουσουλμάνοι δεν έδωσαν ποτέ μία μόνο κοινή ερμηνεία σε όλα αυτά τα θέματα.
Ισλάμ, ισλαμισμός και τζιχαντισμός: τρεις διαφορετικές λέξεις, τρεις διαφορετικοί κόσμοι
Ο ισλαμισμός είναι πολιτική ιδεολογία που θέλει να οργανώσει το κράτος και την κοινωνία με άμεση αναφορά στη θρησκευτική νομοθεσία και εξουσία. Δεν είναι όλα τα ισλαμιστικά ρεύματα βίαια, αλλά δεν είναι και απλώς πνευματικές σχολές. Πρόκειται για πολιτικά προγράμματα.
Κάποια λειτουργούν εκλογικά, κάποια κοινωνικά, κάποια δικτυακά. Ο τζιχαντισμός, αντίθετα, είναι ρητά βίαιη ιδεολογία. Δεν θέλει απλώς να «επηρεάσει» το κράτος· θέλει να το ανατρέψει ή να το καταλάβει με τη βία και να επιβάλει θεοκρατική ερμηνεία με όπλα, τρόμο και φόβο. Brookings εξηγεί καθαρά ότι όροι όπως islamism, salafism και jihadism δεν είναι ταυτόσημοι και ότι η σύγχυση μεταξύ τους οδηγεί σε κακή ανάλυση.
Αυτή η διάκριση είναι αποφασιστική και για τον δημόσιο διάλογο στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Γιατί άλλο είναι να μιλά κανείς για μια θρησκευτική κοινότητα και άλλο για δίκτυα που στρατολογούν σε βία. Άλλο είναι ένας συντηρητικός πιστός μουσουλμάνος και άλλο ένας κήρυκας που χρησιμοποιεί αποσπασματικά θρησκευτικά χωρία για να καλλιεργήσει μίσος, απομόνωση και υποταγή.
Αν τα μπερδέψεις όλα, στο τέλος ούτε τον εξτρεμισμό θα καταλάβεις ούτε την κανονική θρησκευτική ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων.
Ποιος είναι ο ρόλος ιμάμηδων, κηρύκων και δικτύων
Οι θρησκευτικοί ηγέτες μπορούν να παίξουν δύο τελείως αντίθετους ρόλους. Από τη μία πλευρά, μπορούν να λειτουργήσουν ως ανάχωμα στον φανατισμό, να απομονώσουν τη βία, να διδάξουν πλαίσιο, να καταδικάσουν την εργαλειοποίηση της πίστης και να βοηθήσουν κοινότητες να μη γίνουν εύκολη λεία των ακραίων.
Ο ΟΗΕ έχει μάλιστα δημοσιεύσει ειδικό σχέδιο δράσης για θρησκευτικούς ηγέτες και φορείς, ακριβώς επειδή αναγνωρίζει ότι η θρησκευτική ρητορική μπορεί είτε να αποτρέψει είτε να υποκινήσει μίσος και βία.
Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν κήρυκες που χρησιμοποιούν την αυθεντία τους για να σπρώξουν ανθρώπους σε μανιχαϊκή κοσμοθέαση: «εμείς» εναντίον «αυτών», οι καθαροί απέναντι στους διεφθαρμένους, οι πιστοί απέναντι στους άπιστους, οι εκλεκτοί απέναντι στους εχθρούς.
Εκεί αρχίζει η επικίνδυνη μετάβαση. Η ριζοσπαστικοποίηση συνήθως δεν ξεκινά με την πρώτη βόμβα. Ξεκινά πολύ νωρίτερα, με γλώσσα αποκοπής, θυματοποίησης, αίσθησης περικύκλωσης και ψευδοηρωικής αποστολής. Όταν ένας νέος άνθρωπος βομβαρδίζεται με τέτοια γλώσσα, η βία αρχίζει να μοιάζει όχι ανήθικη αλλά “δικαιολογημένη”.
Πώς γεννιέται πραγματικά η ριζοσπαστικοποίηση
Δεν υπάρχει ένα μόνο μονοπάτι προς τον βίαιο εξτρεμισμό. Η UNESCO επιμένει ακριβώς σε αυτό το σημείο: ότι κανείς δεν γεννιέται βίαιος εξτρεμιστής και ότι η πρόληψη απαιτεί παιδεία, διάλογο, δικαιώματα και κατανόηση των πραγματικών παραγόντων που τροφοδοτούν τη ριζοσπαστικοποίηση.
Όλα αυτά συνδέονται με συνδυασμό παραγόντων: αίσθηση αδικίας, αποκλεισμό, ταπείνωση, αναζήτηση ταυτότητας, πολιτική περιθωριοποίηση, ανθρώπινα δικαιώματα που παραβιάζονται, κοινωνική απομόνωση και περιβάλλοντα που προσφέρουν απλές εξηγήσεις για πολύπλοκα προβλήματα.
Κανείς δεν γεννιέται βίαιος εξτρεμιστής· διαμορφώνεται μέσα από δίκτυα, λόγους και συνθήκες που το ευνοούν.
Αυτό σημαίνει κάτι πολύ σημαντικό για τις δυτικές κοινωνίες. Η φτώχεια από μόνη της δεν αρκεί για να εξηγήσει την τρομοκρατία. Ούτε η θρησκεία από μόνη της. Ούτε η μετανάστευση από μόνη της.
Το πρόβλημα γεννιέται όταν ιδεολογικοί στρατολόγοι συναντούν ανθρώπους που νιώθουν αποκομμένοι, ταπεινωμένοι ή έτοιμοι να δεχτούν μία αφήγηση “αποστολής”. Όταν αυτό το μείγμα συνδυαστεί με ψηφιακή προπαγάνδα, τοξική κοινότητα και ψευδοθεολογική νομιμοποίηση, τότε η μετάβαση στην ακραία βία γίνεται πιο πιθανή.
Τι ισχύει για τις μουσουλμανικές κοινότητες και τη βία
Ένα από τα πιο χρήσιμα στοιχεία που διαθέτουμε είναι ότι οι ίδιες οι μουσουλμανικές κοινωνίες έχουν συχνά εκφράσει βαθιά ανησυχία για τον εξτρεμισμό που μιλά “στο όνομα του Ισλάμ”. Έρευνες του Pew δείχνουν ότι σε πολλές μουσουλμανικές κοινωνίες υπάρχει έντονη ανησυχία για την ισλαμική εξτρεμιστική βία και σε πολλές περιπτώσεις μεγάλα ποσοστά απορρίπτουν επιθέσεις εναντίον αμάχων ως αδικαιολόγητες.
Ακόμη και μεταξύ μουσουλμάνων στις ΗΠΑ, το Pew έχει καταγράψει υψηλά επίπεδα ανησυχίας για τον εξτρεμισμό στο όνομα του Ισλάμ. Αυτό δεν εξαφανίζει το πρόβλημα. Αλλά συντρίβει τον μύθο ότι οι ακραίοι εκπροσωπούν “φυσικά” τη μουσουλμανική πλειονότητα.
Αυτό είναι κρίσιμο γιατί το δημόσιο κλίμα συχνά κινείται ανάμεσα σε δύο λάθη. Το πρώτο λέει: «δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα εξτρεμισμού, όλα είναι ρατσιστική κατασκευή». Το δεύτερο λέει: «ο εξτρεμισμός είναι η αληθινή ουσία του Ισλάμ». Και τα δύο είναι ψευδή. Υπάρχει πραγματικό πρόβλημα βίαιου ισλαμιστικού εξτρεμισμού.
Αλλά αυτό το πρόβλημα δεν εκφράζει το σύνολο των μουσουλμάνων ούτε δικαιολογεί συλλογική ενοχοποίηση. Όσο πιο καθαρά το λέμε αυτό, τόσο περισσότερο δυσκολεύουμε και τους εξτρεμιστές και τους αντιμουσουλμανικούς δημαγωγούς.
Μετανάστευση, ένταξη και ο φόβος της «κατάληψης»
Ένα μεγάλο μέρος της δημόσιας έντασης σήμερα συνδέεται με τη μετανάστευση. Πράγματι, υπάρχουν περιοχές σε ευρωπαϊκές χώρες όπου η ένταξη αποτυγχάνει, σχηματίζονται παράλληλες κοινωνικές πραγματικότητες, κυκλοφορούν ακραίοι κήρυκες και καλλιεργείται πολιτισμική απόσταση. Αυτά δεν πρέπει να κρύβονται.
Όταν υπάρχουν, πρέπει να λέγονται. Αλλά δεν πρέπει να ερμηνεύονται αυτόματα ως ενιαίο σχέδιο “κατάληψης της κουλτούρας”. Τέτοιες γενικεύσεις περιγράφουν τον φόβο, όχι την ανάλυση.
Η αλήθεια είναι πιο περίπλοκη. Σε κάποιες περιπτώσεις η αποτυχία ένταξης οφείλεται σε κοινωνικό αποκλεισμό, γκετοποίηση, αποτυχία κρατικών πολιτικών και έλλειψη ουσιαστικής επαφής. Σε άλλες, πράγματι παίζουν ρόλο ακραίοι θρησκευτικοί ή πολιτικοί φορείς που θέλουν να κρατήσουν κοινότητες κλειστές και εχθρικές προς το περιβάλλον τους.
Σε άλλες περιπτώσεις συμβαίνουν και τα δύο ταυτόχρονα. Όποιος θέλει σοβαρή ειρήνευση δεν κρύβει τις αποτυχίες ένταξης, αλλά δεν μετατρέπει κάθε αποτυχία ένταξης σε μεταφυσικό πόλεμο πολιτισμών.
Τι πρέπει να κρατήσει ο αναγνώστης
Το πρώτο είναι ότι το Ισλάμ δεν εξαντλείται στον εξτρεμισμό, όπως καμία μεγάλη θρησκεία δεν εξαντλείται στους πιο ακραίους εκπροσώπους της. Το δεύτερο είναι ότι η λέξη Τζιχάντ δεν σημαίνει αυτομάτως “πόλεμος”, αλλά έχει ευρύτερο θεολογικό νόημα που οι εξτρεμιστές συρρικνώνουν και εργαλειοποιούν.
Το τρίτο είναι ότι το Κοράνι δεν πρέπει ούτε να εξιδανικεύεται αφελώς ούτε να διαβάζεται ως ένα μονοδιάστατο στρατιωτικό εγχειρίδιο. Πρέπει να διαβάζεται ιστορικά, θεολογικά και με επίγνωση ότι οι ερμηνείες του είναι πεδίο σύγκρουσης μέσα στον ίδιο τον μουσουλμανικό κόσμο.
Το τέταρτο και πιο ουσιαστικό είναι ότι ο βίαιος εξτρεμισμός δεν αντιμετωπίζεται ούτε με αφέλεια ούτε με συλλογικό μίσος. Αν αρνηθείς το πρόβλημα, τον αφήνεις να ριζώσει. Αν κατηγορήσεις συλλογικά όλους τους μουσουλμάνους, ενισχύεις τη ρητορική των ακραίων και κάνεις ευκολότερη τη στρατολόγησή τους.
Η μόνη σοβαρή γραμμή είναι η καθαρή: διάκριση ανάμεσα στην πίστη και στη βίαιη εργαλειοποίησή της, αυστηρότητα απέναντι στον εξτρεμισμό, δικαιοσύνη απέναντι στους απλούς πιστούς, επένδυση στην ένταξη, στην παιδεία και στην ακρίβεια της πληροφόρησης. Αυτή είναι η μόνη πορεία που υπηρετεί και την ασφάλεια και την ειρήνη.
