Πίνακας περιεχομένου
Όταν το κήρυγμα μιλά για χαλιφάτο και τζιχάντ, η Ευρώπη δεν πρέπει να προσποιείται ότι άκουσε κάτι άλλο
Το δημόσιο πρόβλημα στην Ευρώπη δεν είναι η θρησκευτική πίστη καθαυτή. Το πραγματικό πρόβλημα αρχίζει όταν ένας πολιτικοθρησκευτικός λόγος παύει να μιλά για συνύπαρξη και αρχίζει να μιλά ανοιχτά για κυριαρχία. Εκεί αλλάζει το πλαίσιο. Εκεί δεν εξετάζεις πλέον μια απλή θρησκευτική τοποθέτηση, αλλά μια ιδεολογική πρόταση εξουσίας.
Αυτό ακριβώς συμβαίνει στο κήρυγμα που εξετάζουμε εδώ. Με βάση το αραβικό κείμενο που μεταφράστηκε, ο ομιλητής δεν περιορίζεται σε μια γενική προβολή της πίστης του. Δεν λέει απλώς ότι οι μουσουλμάνοι θέλουν να ζήσουν στη Γαλλία ή στην Ευρώπη με τα δικαιώματά τους. Δεν λέει ότι ο δρόμος είναι η ειρηνική συνύπαρξη, ο αμοιβαίος σεβασμός ή η θρησκευτική ελευθερία.
Λέει κάτι πολύ πιο βαρύ: ότι η Γαλλία και τελικά η Ευρώπη θα γίνουν ισλαμικές όχι μόνο μέσα από τη δημογραφία, αλλά μέσα από ένα κράτος που θα μεταφέρει το Ισλάμ στη Δύση «μέσω της τζιχάντ για τον σκοπό του Αλλάχ». Αυτή η φράση δεν αφήνει περιθώριο για εύκολες παρερμηνείες.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι ο ίδιος ο ομιλητής ξεκαθαρίζει πως δεν βασίζει την προοπτική αυτής της αλλαγής μόνο στους πληθυσμιακούς συσχετισμούς. Με άλλα λόγια, δεν λέει απλώς «με τον καιρό θα αυξηθούμε αριθμητικά».
Λέει ότι η καθοριστική δύναμη θα είναι η ύπαρξη μιας κρατικής οντότητας που θα φέρει το Ισλάμ στους λαούς της Δύσης με όρους αποστολής, σύγκρουσης και τελικά επιβολής. Αυτό μετατρέπει το περιεχόμενο της ομιλίας από θρησκευτικό κήρυγμα σε πολιτικό σχέδιο. Και εκεί ακριβώς βρίσκεται η σοβαρότητα του ζητήματος.
Δεν μιλά για απλή πίστη, αλλά για μοντέλο εξουσίας
Ο λόγος γίνεται ακόμη πιο σαφής όταν εμφανίζεται η αναφορά στο «επερχόμενο κράτος του χαλιφάτου». Το χαλιφάτο δεν είναι μια αθώα μεταφορά. Είναι όρος ιστορικά και πολιτικά φορτισμένος, συνδεδεμένος με ενιαία ισλαμική πολιτική εξουσία. Όταν σε ένα και μόνο απόσπασμα ενώνονται οι λέξεις «τζιχάντ», «Δύση», «χαλιφάτο» και «ολόκληρη η Ευρώπη», η εικόνα που προκύπτει δεν είναι εικόνα πλουραλισμού. Είναι εικόνα επέκτασης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε μουσουλμάνος σκέφτεται έτσι. Ούτε σημαίνει ότι κάθε πιστός ταυτίζεται με τέτοια κηρύγματα. Η σοβαρή ανάλυση δεν στηρίζεται σε συλλογικές ενοχοποιήσεις. Στηρίζεται σε διάκριση. Άλλο η προσωπική πίστη και άλλο ο πολιτικός ισλαμισμός. Άλλο το δικαίωμα του ανθρώπου να ασκεί τη θρησκεία του και άλλο η διατύπωση ενός σχεδίου μετασχηματισμού της Ευρώπης υπό θρησκευτικοπολιτική κυριαρχία.
Ακριβώς αυτή η διάκριση λείπει συχνά από τον δημόσιο διάλογο. Ένα κομμάτι της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης αντιδρά με αφέλεια και υποβαθμίζει τα πάντα ως «πολιτισμική διαφορά». Ένα άλλο κομμάτι πέφτει στην αντίθετη παγίδα και ταυτίζει συλλογικά εκατομμύρια ανθρώπους με τον πιο σκληρό και επεκτατικό ισλαμιστικό λόγο. Και τα δύο άκρα χάνουν την ουσία.
Η ουσία είναι ότι υπάρχουν συγκεκριμένες φωνές που δεν μιλούν για ισότιμη παρουσία μέσα στη Δύση, αλλά για ιστορική, ιδεολογική και τελικά πολιτική υπερίσχυση.
Η Ευρώπη έχει υποχρέωση να ακούει καθαρά
Η ευρωπαϊκή δημοκρατία οφείλει να προστατεύει τη θρησκευτική ελευθερία. Το νομικό πλαίσιο στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, προστατεύει το δικαίωμα εκδήλωσης της θρησκείας δημόσια και ιδιωτικά, μόνο με περιορισμούς που πρέπει να είναι νόμιμοι και αναλογικοί. Άρα η σωστή απάντηση δεν είναι να πολεμηθεί η πίστη, αλλά να διακρίνεται η πίστη από τα ιδεολογικά σχέδια κυριαρχίας.
Το ίδιο ισχύει και για τη συζήτηση γύρω από τις επιθέσεις σε εκκλησίες και τα αντιχριστιανικά περιστατικά στην Ευρώπη. Ο ΟΑΣΕ καταγράφει ότι οι χριστιανοί αποτελούν στόχους εγκλημάτων μίσους στην περιοχή του ΟΑΣΕ και έχει εκδώσει ειδικούς οδηγούς για την κατανόηση των anti-Christian hate crimes.
Αυτό σημαίνει ότι το ζήτημα είναι υπαρκτό και όχι φανταστικό. Όμως άλλο η αναγνώριση του προβλήματος και άλλο η κατασκευή μιας εύκολης, συνολικής αφήγησης που αποδίδει τα πάντα συλλογικά σε μια ολόκληρη θρησκευτική κοινότητα.
Εδώ χρειάζεται ακριβώς η ίδια διαύγεια. Όταν ένας ιμάμης ή κήρυκας μιλά για Ευρώπη υπό Ισλάμ, για τζιχάντ και για χαλιφάτο, η κοινωνία πρέπει να αναγνωρίζει την απειλητική ιδεολογική διάσταση αυτού του λόγου. Αλλά ταυτόχρονα οφείλει να μη μετατρέπει κάθε μουσουλμάνο σε φορέα του ίδιου σχεδίου. Η δημοκρατία δεν επιβιώνει ούτε με τύφλωση ούτε με πανικό. Επιβιώνει με ακρίβεια.
Το κήρυγμα αυτό δεν αποδεικνύει «τα πάντα» — αλλά αποδεικνύει κάτι σοβαρό
Το σωστό συμπέρασμα δεν είναι ότι «όλοι θέλουν το ίδιο». Το σωστό συμπέρασμα είναι ότι ένα μέρος του ισλαμιστικού λόγου δεν αναζητά απλώς χώρο ελευθερίας μέσα στη Δύση. Αναζητά ιστορική δικαίωση μέσω επέκτασης. Και αυτό είναι κάτι που πρέπει να ειπωθεί χωρίς περιστροφές.
Στο συγκεκριμένο απόσπασμα, ο ομιλητής δεν μιλά για θεσμική ισότητα. Δεν μιλά για δημοκρατικό συμβόλαιο. Δεν μιλά για δικαιώματα μειονότητας. Μιλά για έναν κόσμο που θα «ζήσει υπό τη δικαιοσύνη και το έλεος του Ισλάμ», για τη Δύση που «ζει σε πλάνη» και για μια αποστολή που θα τη «σώσει». Αυτή είναι γλώσσα απορρόφησης, όχι συνύπαρξης. Είναι γλώσσα ιδεολογικής αυτοπεποίθησης με πολιτικό ορίζοντα.
Και αυτό έχει σημασία όχι μόνο για λόγους ασφάλειας, αλλά και για λόγους πολιτισμικής αυτογνωσίας της ίδιας της Ευρώπης. Μια κοινωνία που δεν μπορεί να αναγνωρίσει πότε ένας λόγος στρέφεται εναντίον του ίδιου του πλουραλισμού της, αρχίζει να χάνει τα αμυντικά της αντανακλαστικά. Δεν χρειάζεται να γίνει φοβική. Χρειάζεται να γίνει ενσυνείδητη.
Γιατί ο δημόσιος διάλογος πρέπει να μένει τεκμηριωμένος
Στην εποχή των fake videos και των παραποιημένων αποσπασμάτων, η σοβαρότητα έχει μεγαλύτερη σημασία από ποτέ. Το Reuters έχει δείξει σε fact-check ότι ακόμη και χάρτες ή υλικά για επιθέσεις σε εκκλησίες μπορούν να παρουσιάζονται παραπλανητικά στα social, με τρόπο που να ενισχύει μεγαλύτερα συμπεράσματα από όσα πράγματι αποδεικνύονται. Άρα όποιος θέλει να γράψει σοβαρά για το θέμα, πρέπει να αποφεύγει τόσο την άρνηση όσο και την υπερβολή.
Αυτός είναι και ο λόγος που αξίζει να συνδεθεί το ζήτημα με παλιότερη δουλειά του Newsio πάνω στην αδιαφάνεια, την προπαγάνδα και τα deepfakes. Η ανάλυση του Newsio για το ποιος κυβερνά πραγματικά στο Ιράν φωτίζει ακριβώς το πώς η σιωπή της εξουσίας και τα θολά κέντρα ισχύος γεννούν πεδία παραπληροφόρησης, ενώ το fact check του Newsio για τα deepfakes και τους ψευδείς ισχυρισμούς περί δολοφονίας του Μπέντζαμιν Νετανιάχου δείχνει γιατί η πληροφοριακή πειθαρχία είναι απαραίτητη όταν το περιεχόμενο είναι εκρηκτικό.
Αντίστοιχα, η ίδια ευρωπαϊκή πραγματικότητα δείχνει και κάτι άλλο: οι ευρωπαϊκοί θεσμοί καταγράφουν επίμονο anti-Muslim hatred και αντιμουσουλμανικό μίσος, γεγονός που επιβεβαιώνει ότι το τοπίο είναι πιο σύνθετο από τα εύκολα πολιτισμικά συνθήματα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναφέρει επίμονα επίπεδα έχθρας, hate speech και hate crime κατά μουσουλμάνων στην Ευρώπη.
Άρα η απάντηση δεν μπορεί να είναι άλλη μια τυφλή συλλογική στοχοποίηση. Πρέπει να είναι σαφής πολιτική και κοινωνική διάκριση ανάμεσα στον φανατισμό και στη θρησκευτική κοινότητα.
Το πραγματικό στοίχημα για τη Δύση
Το βαθύτερο ερώτημα δεν είναι αν η Ευρώπη πρέπει να φοβηθεί κάθε μουσουλμάνο. Δεν πρέπει. Το βαθύτερο ερώτημα είναι αν η Ευρώπη είναι ακόμη ικανή να ακούει καθαρά όταν της μιλούν με όρους κυριαρχίας.
- Αν μπορεί να υπερασπιστεί την ελευθερία της χωρίς να προδώσει τον πλουραλισμό της.
- Αν μπορεί να ονομάζει τον ισλαμιστικό επεκτατισμό ως αυτό που είναι, χωρίς να μετατρέπεται η ίδια σε καρικατούρα φόβου και μίσους.
Το συγκεκριμένο κήρυγμα δεν είναι μια ασήμαντη φράση αποκομμένη από τα συμφραζόμενα. Είναι ένα συμπυκνωμένο παράδειγμα ενός λόγου που δεν κρύβει τον ορίζοντά του.
Όταν Ο Ορίζοντας Αυτός ονομάζεται τζιχάντ, χαλιφάτο και ισλαμική Ευρώπη, τότε δεν μιλάμε για απλή διαφορετικότητα. Μιλάμε για αμφισβήτηση του ίδιου του δημοκρατικού και πολιτισμικού πλαισίου της Δύσης.
Συμπέρασμα
Η ευρωπαϊκή κοινωνία δεν έχει την πολυτέλεια ούτε να ωραιοποιεί ούτε να υστερίζει. Το σωστό είναι να διαβάζει, να μεταφράζει, να ελέγχει και να καταλαβαίνει. Το συγκεκριμένο κήρυγμα δεν αποδεικνύει ότι όλοι σκέφτονται το ίδιο.
Αποδεικνύει όμως ότι υπάρχουν ρεύματα και φωνές που δεν επιδιώκουν συνύπαρξη, αλλά υπερίσχυση.
Και αυτό, από μόνο του, είναι αρκετά σοβαρό ώστε να αντιμετωπίζεται όχι με κραυγές, αλλά με πολιτική, θεσμική και κοινωνική εγρήγορση.
