Πίνακας περιεχομένου
Κούβα: τι δείχνουν οι διαδηλώσεις των τελευταίων ημερών και γιατί η κρίση μπαίνει σε πιο επικίνδυνη φάση
Οι διαδηλώσεις που βλέπουμε τις τελευταίες ημέρες στην Κούβα δεν είναι ένα μεμονωμένο ξέσπασμα και σίγουρα δεν διαβάζονται σωστά αν περιοριστούν σε μια εύκολη εικόνα «αντικυβερνητικής έκρηξης». Αυτό που καταγράφεται είναι κάτι πιο σοβαρό: μια κοινωνία που πιέζεται ταυτόχρονα από πολύωρα μπλακ άουτ, ελλείψεις τροφίμων και φαρμάκων, προβλήματα μεταφορών, διακοπές στο διαδίκτυο και μια οικονομία που έχει χάσει την ικανότητά της να προσφέρει στοιχειώδη κανονικότητα.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η κοινωνική ένταση ανεβαίνει και οι αντιδράσεις γίνονται πιο συχνές, πιο απρόβλεπτες και σε ορισμένες περιπτώσεις πιο συγκρουσιακές.
Το κρίσιμο είναι ότι η εικόνα έχει αλλάξει και ως προς τη μορφή των κινητοποιήσεων. Στις 9 Μαρτίου φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Αβάνας προχώρησαν σε σπάνια καθιστική διαμαρτυρία για τις ενεργειακές και διαδικτυακές διακοπές που διέλυαν την εκπαιδευτική διαδικασία.
Λίγες ημέρες αργότερα, στο Μορόν της επαρχίας Σιέγο δε Άβιλα, μια διαμαρτυρία για τα μπλακ άουτ και τις ελλείψεις ξέφυγε, με αποτέλεσμα επίθεση στα τοπικά γραφεία του Κομμουνιστικού Κόμματος, φωτιές και συλλήψεις. Η μετάβαση από την ειρηνική φοιτητική αγανάκτηση σε πιο βίαιη κοινωνική έκρηξη δείχνει ότι η κρίση δεν μένει πια μόνο στο επίπεδο της γκρίνιας· περνά σε πιο ασταθή έδαφος.
Αυτό ακριβώς πρέπει να καταλάβει το κοινό: η Κούβα δεν ζει απλώς μια δύσκολη εβδομάδα. Ζει μια βαθιά φάση φθοράς του κοινωνικού συμβολαίου, όπου όλο και περισσότεροι πολίτες αισθάνονται ότι το κράτος δεν μπορεί να εγγυηθεί ούτε ρεύμα, ούτε μετακίνηση, ούτε σταθερή πρόσβαση σε βασικά αγαθά.
Και όταν αυτή η αίσθηση μονιμοποιείται, οι διαδηλώσεις παύουν να είναι «εξαίρεση» και μετατρέπονται σε σύμπτωμα ενός πιο δομικού αδιεξόδου. Σε αυτό το επίπεδο, η κουβανική εικόνα συνδέεται και με όσα έχουμε ήδη γράψει στο Newsio για το πώς η γεωπολιτική κρίση περνά στην καθημερινότητα και για το πώς η οικονομική ανασφάλεια γίνεται πολιτικός καταλύτης.
Τι συνέβη ακριβώς τις τελευταίες ημέρες
Το πρώτο καθαρό σήμα ήρθε από την Αβάνα. Reuters κατέγραψε ότι περισσότεροι από 20 φοιτητές του Πανεπιστημίου της Αβάνας έκαναν καθιστική διαμαρτυρία στις 9 Μαρτίου, διαμαρτυρόμενοι ότι οι ενεργειακές ελλείψεις, τα προβλήματα στις μεταφορές και οι διακοπές στο ίντερνετ είχαν αποδιαρθρώσει τις σπουδές τους.
Η σημασία αυτής της κίνησης ήταν μεγαλύτερη από τον αριθμό των συμμετεχόντων: στην Κούβα οι ανοιχτές φοιτητικές κινητοποιήσεις είναι σπάνιες και πολιτικά ευαίσθητες. Ακόμη και το γεγονός ότι κυβερνητικός αξιωματούχος παρενέβη για να συνομιλήσει με τους φοιτητές, αντί να προχωρήσει ευθέως σε τιμωρητική γραμμή, έδειξε ότι η κυβέρνηση γνώριζε πως το κλίμα ήταν φορτισμένο.
Το δεύτερο, πολύ πιο ηχηρό επεισόδιο, ήρθε από το Μορόν. Reuters, AP, Guardian και DW κατέγραψαν ότι διαμαρτυρία κατοίκων για τις διακοπές ρεύματος και την επιδείνωση των συνθηκών ζωής εξελίχθηκε σε επίθεση στα τοπικά γραφεία του Κομμουνιστικού Κόμματος. Έπιπλα πετάχτηκαν στον δρόμο, ξέσπασαν φωτιές και ακολούθησαν τουλάχιστον πέντε συλλήψεις.
Το ίδιο το γεγονός είναι σπάνιο για τα κουβανικά δεδομένα, ακριβώς επειδή αγγίζει έναν από τους πιο προστατευμένους θεσμικούς πυρήνες του καθεστώτος. Δεν μιλάμε απλώς για θυμό στη γειτονιά· μιλάμε για διάρρηξη του φόβου σε τοπικό επίπεδο.
Την ίδια ώρα, η Wall Street Journal περιέγραψε ένα τρίτο στοιχείο που έχει ιδιαίτερη σημασία: οι διαμαρτυρίες δεν εκδηλώνονται μόνο ως μαζικές συγκεντρώσεις, αλλά και ως νυχτερινά χτυπήματα σε κατσαρόλες, αυθόρμητες φωνές από γειτονιές και μικρές τοπικές εκρήξεις που ευνοούνται από το σκοτάδι των πολύωρων μπλακ άουτ.
Αυτή η μορφή αντίδρασης δείχνει ότι η κοινωνική δυσφορία δεν είναι μόνο οργανωμένη· είναι διάχυτη. Και όταν η δυσαρέσκεια γίνεται διάχυτη, είναι πιο δύσκολο να ελεγχθεί αποκλειστικά με την παραδοσιακή καταστολή.
Γιατί βγαίνει τώρα ο κόσμος στον δρόμο
Η άμεση αφορμή είναι η ενέργεια. Η Κούβα περνά παρατεταμένη ενεργειακή ασφυξία, με πολύωρες διακοπές ρεύματος που σε κάποιες περιοχές φτάνουν ή ξεπερνούν τις 15 ώρες την ημέρα. Αυτό δεν σημαίνει μόνο σκοτάδι στα σπίτια.
Σημαίνει ακινησία στις μεταφορές, προβλήματα στη διατήρηση τροφίμων, δυσλειτουργία νοσοκομείων και σχολών, δυσκολία στη λειτουργία μικρών επιχειρήσεων και συνολική παράλυση της καθημερινότητας. Reuters και AP σημειώνουν ότι η χώρα έχει μείνει για μήνες χωρίς επαρκείς παραδόσεις καυσίμων, ενώ η κυβέρνηση μιλά για «ενεργειακό αποκλεισμό» και εξάντληση των προμηθειών.
Όμως η ενέργεια είναι μόνο το ορατό πρόσωπο μιας βαθύτερης κρίσης. Οι ελλείψεις σε τρόφιμα, φάρμακα και βασικά αγαθά έχουν γίνει χρόνια εμπειρία για μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Ο πληθωρισμός, η αδυναμία του κράτους να τροφοδοτήσει την αγορά και η συρρίκνωση της πραγματικής αγοραστικής δύναμης κάνουν την καθημερινότητα όλο και πιο ασφυκτική. Αυτό το μείγμα εξηγεί γιατί οι διαδηλώσεις δεν έχουν ένα μόνο σύνθημα· έχουν πολλά παράπονα ταυτόχρονα. Η σημερινή Κούβα δεν ζει μία κρίση. Ζει πολλές κρίσεις που πέφτουν μαζί πάνω στην ίδια κοινωνία.
Στο υπόβαθρο υπάρχει και η γεωπολιτική διάσταση. Reuters κατέγραψε ότι η κουβανική κυβέρνηση αποδίδει μεγάλο μέρος της ενεργειακής κρίσης στην αυστηροποίηση των αμερικανικών πιέσεων και στη διακοπή αποστολών πετρελαίου, μετά την κατάρρευση του στηρίγματος που παρείχε η Βενεζουέλα. Εδώ δεν αρκεί ούτε η απλοϊκή γραμμή «φταίει μόνο το εμπάργκο» ούτε η αντίστροφη «φταίει μόνο το καθεστώς».
Η ορθή εικόνα είναι ότι το εξωτερικό περιβάλλον χειροτερεύει μια ήδη εύθραυστη οικονομία και μια ήδη δυσλειτουργική εσωτερική διαχείριση. Η εξωτερική πίεση και οι εσωτερικές αδυναμίες δεν αλληλοαναιρούνται· αθροίζονται. Στο Newsio έχουμε ήδη αγγίξει την περιφερειακή διάσταση αυτής της πίεσης στο άρθρο για τη θύελλα μετά τον Μαδούρο, όπου φαινόταν ότι η αμερικανική γραμμή στη Λατινική Αμερική σκληραίνει.
Τι φοβάται η κυβέρνηση και τι φοβούνται οι πολίτες
Η κυβέρνηση φοβάται κυρίως δύο πράγματα. Το πρώτο είναι η μετάδοση του παραδείγματος: ότι ένα τοπικό ξέσπασμα, όπως στο Μορόν, μπορεί να δώσει θάρρος και σε άλλες πόλεις. Το δεύτερο είναι η σύνδεση διαφορετικών κοινωνικών στρωμάτων, όπως φοιτητές, εργαζόμενοι, γειτονιές και οικογένειες που πλήττονται από τα μπλακ άουτ. Όταν η διαμαρτυρία ξεφεύγει από μια μικρή, αναγνωρίσιμη ομάδα και γίνεται πολυσυλλεκτική, τότε αποκτά πολιτικά πιο επικίνδυνο χαρακτήρα για κάθε αυταρχικό σύστημα.
Οι πολίτες, από την άλλη, φοβούνται τη μονιμοποίηση της κατάρρευσης. Δεν διαμαρτύρονται μόνο για το σήμερα, αλλά για την αίσθηση ότι το αύριο θα είναι το ίδιο ή χειρότερο. Και σε τέτοια περιβάλλοντα, ο φόβος μπορεί να λειτουργήσει με δύο αντίθετους τρόπους: άλλοτε παραλύει, άλλοτε σπρώχνει στον δρόμο. Η κουβανική κοινωνία δείχνει ότι βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το μεταίχμιο.
Γι’ αυτό και οι διαδηλώσεις των τελευταίων ημερών αξίζουν προσοχή όχι επειδή «ρίχνουν το καθεστώς», αλλά επειδή αποκαλύπτουν ότι η πίεση έχει φτάσει σε επίπεδο όπου η κανονική ζωή αρχίζει να μοιάζει απρόσιτη.
Τι σημαίνει η έναρξη επαφών με τις ΗΠΑ
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία των τελευταίων ημερών είναι ότι ο Μιγκέλ Ντίας-Κανέλ επιβεβαίωσε πως έχουν ανοίξει επαφές με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτό είναι σημαντικό όχι επειδή λύνει αυτομάτως το πρόβλημα, αλλά επειδή δείχνει ότι ακόμη και η ηγεσία της Αβάνας αναγνωρίζει τη σοβαρότητα της κατάστασης.
Όταν μια κυβέρνηση που παραδοσιακά στηρίζεται στη ρητορική αντοχής και κυριαρχίας αναγκάζεται να μιλήσει για συνομιλίες υπό τέτοια εσωτερική πίεση, το μήνυμα είναι καθαρό: η κρίση έχει υπερβεί το επίπεδο της καθημερινής διαχείρισης.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η Κούβα μπαίνει άμεσα σε τροχιά εκτόνωσης. Οι συνομιλίες μπορεί να καθυστερήσουν, να αποτύχουν ή να παράγουν περιορισμένα μόνο αποτελέσματα. Αλλά η ίδια η ύπαρξή τους δείχνει ότι το σύστημα ψάχνει βαλβίδες αποσυμπίεσης. Το πρόβλημα για την Αβάνα είναι ότι οι κοινωνίες συνήθως δεν περιμένουν υπομονετικά τις διπλωματικές διεργασίες όταν λείπουν ρεύμα, τρόφιμα και φάρμακα.
Τι πρέπει να κρατήσει ο αναγνώστης
Η ορθή αποτύπωση της κατάστασης είναι η εξής: οι διαδηλώσεις των τελευταίων ημερών στην Κούβα είναι πραγματικές, σημαντικές και ενδεικτικές βαθύτερης φθοράς, αλλά δεν συνιστούν ακόμη από μόνες τους απόδειξη άμεσης πολιτικής ανατροπής. Δείχνουν όμως ότι η χώρα μπαίνει σε πιο επικίνδυνη φάση κοινωνικής πίεσης, όπου η ενεργειακή κρίση, οι ελλείψεις και η οικονομική ασφυξία παράγουν όλο και πιο συχνές και πιο σκληρές εκρήξεις.
Η δεύτερη αλήθεια είναι ότι το κουβανικό πρόβλημα δεν εξηγείται με ένα μόνο αίτιο. Δεν είναι μόνο εσωτερική αποτυχία. Δεν είναι μόνο αμερικανική πίεση. Είναι η συνάντηση εσωτερικής αδυναμίας, εξωτερικού στραγγαλισμού, ενεργειακής απορρύθμισης και κοινωνικής εξάντλησης. Όποιος θέλει να μιλήσει σοβαρά για την Κούβα οφείλει να κρατήσει αυτή τη σύνθετη εικόνα και να μην πέσει ούτε στην προπαγάνδα της απλοποίησης ούτε στην αφέλεια της μονοδιάστατης ερμηνείας.
Η τρίτη και ίσως πιο ουσιαστική διαπίστωση είναι ότι όταν μια κοινωνία αρχίζει να διαμαρτύρεται ταυτόχρονα στα πανεπιστήμια, στις γειτονιές και στους δρόμους μέσα στο σκοτάδι των μπλακ άουτ, το θέμα δεν είναι πια μόνο η πολιτική. Είναι η ίδια η βιωσιμότητα της καθημερινής ζωής. Και εκεί ακριβώς βρίσκεται η πραγματική είδηση της Κούβας σήμερα.
