Πίνακας περιεχομένου
Μετά τον Χαμενεΐ, ποιος δίνει πραγματικά τις εντολές στην Τεχεράνη;
Το πρώτο που πρέπει να ξεκαθαρίσει κανείς είναι απλό: με τα σημερινά διαθέσιμα στοιχεία, το σοβαρό συμπέρασμα δεν είναι ότι ο Αλί Χαμενεΐ «ίσως ζει στη σκιά». Είναι ότι θεωρείται νεκρός. Το AP μετέδωσε ήδη από την 1η Μαρτίου ότι ο θάνατός του επιβεβαιώθηκε από ιρανικά κρατικά μέσα, ενώ το Reuters γράφει πλέον καθαρά ότι σκοτώθηκε στα πρώτα χτυπήματα του πολέμου.
Άρα το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν κρύβεται. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος τρέχει πραγματικά το Ιράν μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ.
Και εδώ ακριβώς αρχίζει το πιο δύσκολο κομμάτι της υπόθεσης. Γιατί η Τεχεράνη δεν λειτουργεί σαν ένα κανονικό, απλό προεδρικό σύστημα όπου φεύγει ένας άνθρωπος και εμφανίζεται καθαρά ο επόμενος. Το ιρανικό καθεστώς είναι ένα πλέγμα θεοκρατικής νομιμοποίησης, παράλληλων μηχανισμών ασφαλείας, στρατιωτικής ισχύος, δικτύων πιστότητας και εσωτερικών ισορροπιών.
Ο θάνατος του Χαμενεΐ αφαίρεσε την κορυφή, αλλά δεν εξαφάνισε αυτό το πλέγμα. Το έκανε πιο αδιαφανές, πιο νευρικό και πιθανώς πιο επικίνδυνο.
Ο τυπικός διάδοχος φαίνεται να είναι ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ
Το Reuters έχει μεταδώσει ότι ο γιος του, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, επιλέχθηκε από τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων ως νέος ανώτατος ηγέτης. Η επιλογή αυτή δεν έπεσε από τον ουρανό. Ο Μοτζτάμπα παρουσιαζόταν εδώ και καιρό ως ο πιο ισχυρός υποψήφιος διαδοχής, με βαθιές σχέσεις με το σκληροπυρηνικό στρατόπεδο και ιδιαίτερα με τους Φρουρούς της Επανάστασης.
Το κρίσιμο, όμως, είναι ότι δεν κουβαλά το ειδικό βάρος, τη βιογραφική ιστορικότητα και τη θεσμική αυθεντία του πατέρα του.
Αυτό από μόνο του είναι τεράστιο ζήτημα. Γιατί ο Αλί Χαμενεΐ δεν ήταν απλώς ένας πολιτικός ηγέτης. Ήταν ο άνθρωπος που κρατούσε δεμένες τις αντίρροπες δυνάμεις του συστήματος: κληρικούς, Φρουρούς, προεδρία, δικαστικό μηχανισμό, συμβούλια ασφαλείας, οικονομικά συμφέροντα και δίκτυα καταστολής.
Ο Μοτζτάμπα μπορεί να έχει κληρονομήσει τον τίτλο, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι έχει κληρονομήσει αυτομάτως και την πραγματική, βιωμένη εξουσία μέσα στο κράτος.
Για να καταλάβει κανείς ποιος δίνει σήμερα πραγματικά τις εντολές στην Τεχεράνη, πρέπει πρώτα να δει πώς διαμορφώθηκε η επόμενη μέρα μετά τη διαδοχή Χαμενεΐ. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ποιος πήρε τυπικά τη θέση του ανώτατου ηγέτη, αλλά αν αυτός ο διάδοχος διαθέτει το πραγματικό βάρος να ελέγξει τους Φρουρούς της Επανάστασης, τους μηχανισμούς καταστολής και το βαθύ θεοκρατικό κράτος.
Σε ένα σύστημα σαν του Ιράν, η εξουσία δεν μετριέται μόνο με τίτλους. Μετριέται με πρόσβαση στους ένοπλους μηχανισμούς, στην αλυσίδα ασφαλείας και στην ικανότητα να κρατιούνται ενωμένα τα κέντρα ισχύος.
Αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί η σημερινή εικόνα της Τεχεράνης δεν μπορεί να διαβαστεί έξω από τη γενικότερη κλιμάκωση της σύγκρουσης Ιράν–Ισραήλ και όσα έχουν ήδη επιβεβαιωθεί. Όσο περισσότερο πιέζεται το καθεστώς εξωτερικά, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η πιθανότητα η πραγματική εξουσία να μετατοπίζεται από τον τυπικό διάδοχο σε ένα πιο συλλογικό, πιο στρατιωτικοποιημένο και πιο σκληροπυρηνικό κέντρο αποφάσεων. Με απλά λόγια, το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει κενό εξουσίας.
Το ερώτημα είναι αν το Ιράν κυβερνάται πλέον από έναν ορατό ηγέτη ή από έναν πιο σκοτεινό μηχανισμό επιβίωσης που λειτουργεί πίσω από το επίσημο πρόσωπο της διαδοχής.
Η μεγάλη ένδειξη αδυναμίας είναι η ίδια του η απουσία
Το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο δεν είναι μόνο ποιος ονομάστηκε διάδοχος, αλλά πώς εμφανίζεται δημόσια μετά την ανάληψη. Το Reuters έγραψε σήμερα ότι περισσότερο από τρεις εβδομάδες μετά την επιλογή του, ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ δεν έχει εμφανιστεί σε φωτογραφία ή βίντεο μπροστά στους Ιρανούς και έχει εκδώσει μόνο δύο γραπτές δηλώσεις.
Το ίδιο πρακτορείο έχει μεταδώσει επίσης ότι είναι τραυματισμένος, ενώ αμερικανικές και ιρανικές τοποθετήσεις συγκλίνουν στο ότι έχει υποστεί πλήγμα, έστω με διαφορετικές εκτιμήσεις για τη σοβαρότητα της κατάστασής του.
Αυτό δεν είναι δευτερεύουσα λεπτομέρεια. Σε ένα σύστημα όπως της Ισλαμικής Δημοκρατίας, η φυσική παρουσία έχει πολιτική σημασία. Η σιωπή, η απουσία εικόνας και η αντικατάσταση του ηγέτη από γραπτές ανακοινώσεις δεν γεννούν μόνο απορίες για την υγεία του. Γεννούν ερωτήματα για το αν κυβερνά πραγματικά ή αν λειτουργεί ως απαραίτητο θεσμικό κάλυμμα για ένα βαθύτερο συλλογικό κέντρο εξουσίας.
Άρα ποιος δίνει τις εντολές;
Η πιο σοβαρή απάντηση σήμερα είναι η εξής: όχι ένας μόνο άνθρωπος με την παλιά έννοια. Η Τεχεράνη φαίνεται να διοικείται τώρα από ένα πιο συλλογικό, πιο σκληροπυρηνικό και περισσότερο ασφαλιτο-στρατιωτικό πλέγμα, με πολύ μεγαλύτερο βάρος στους Φρουρούς της Επανάστασης.
Το Reuters έχει επισημάνει ότι οι IRGC είχαν προετοιμαστεί για ενδεχόμενο αποκεφαλιστικών χτυπημάτων και ότι η επιρροή τους αυξήθηκε ακόμη περισσότερο μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ και την αδύναμη δημόσια παρουσία του διαδόχου.
Αυτό σημαίνει ότι το ιρανικό σύστημα μπορεί να έχει χάσει την κορυφή του, χωρίς να έχει χάσει τη λειτουργικότητά του. Ίσα ίσα: σε τέτοιες συνθήκες, η εξουσία τείνει να μετακινείται στους πιο οργανωμένους, σκληρούς και πειθαρχημένους μηχανισμούς. Και στο Ιράν, αυτός ο μηχανισμός δεν είναι η κοινωνία των πολιτών, ούτε η εκλεγμένη πολιτική τάξη. Είναι πρωτίστως οι Φρουροί της Επανάστασης και τα δίκτυα που συνδέονται μαζί τους.
Οι πολιτικοί θεσμοί υπάρχουν ακόμη, αλλά δεν είναι αυτοί που λύνουν το αίνιγμα
Βεβαίως, το ιρανικό κράτος δεν έμεινε χωρίς πρόσωπα. Ο πρόεδρος, ο πρόεδρος της Βουλής, η δικαστική ηγεσία, το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας και ανώτατα στελέχη των Φρουρών εξακολουθούν να λειτουργούν.
Το Reuters σημειώνει ότι απομένουν ακόμη ισχυρές προσωπικότητες, αλλά η δεξαμενή έμπειρων powerbrokers έχει στενέψει αισθητά μετά τα χτυπήματα και τις στοχευμένες εξοντώσεις, κάτι που καθιστά τη λήψη αποφάσεων πιο στενή, πιο νευρική και λιγότερο ευέλικτη.
Αυτό είναι ίσως το πιο κρίσιμο σημείο για να καταλάβει ο αναγνώστης τι συμβαίνει. Η Τεχεράνη δεν μοιάζει σήμερα με κενό εξουσίας. Μοιάζει περισσότερο με στενότερο, πιο αδιαφανές, πιο στρατιωτικοποιημένο κέντρο εξουσίας. Ένα κέντρο που συνεχίζει να παράγει εντολές, αλλά ίσως πλέον με λιγότερα πολιτικά φίλτρα, με περισσότερη λογική επιβίωσης και με πιο σκληρό πυρήνα ασφάλειας.
Υπάρχει χώρος για το σενάριο «ο Χαμενεΐ ζει κρυφά»;
Με τα διαθέσιμα στοιχεία, όχι ως σοβαρό δημοσιογραφικό συμπέρασμα. Υπάρχει τεράστια αβεβαιότητα για την πραγματική εσωτερική λειτουργία του καθεστώτος. Υπάρχει αδιαφάνεια. Υπάρχουν σκιές. Υπάρχει ακόμη και έντονη προπαγανδιστική σύγχυση. Αλλά άλλο πράγμα η αδιαφάνεια και άλλο πράγμα η τεκμηριωμένη αμφιβολία για το αν ο Χαμενεΐ είναι νεκρός. Οι ισχυρότερες διαθέσιμες πηγές σήμερα, από AP έως Reuters, κινούνται στην ίδια γραμμή: ο Χαμενεΐ έχει πεθάνει.
Το γεγονός ότι ο κόσμος μπορεί να βλέπει μια παράξενη σιωπή από την Τεχεράνη δεν σημαίνει ότι ζει εκείνος. Σημαίνει πολύ πιθανότερα ότι το καθεστώς προσπαθεί να κερδίσει χρόνο, να σταθεροποιήσει τη διαδοχή, να κρύψει την αδυναμία του νέου ηγέτη και να κυβερνήσει μέσα από πιο συλλογικές και αδιαφανείς δομές μέχρι να ξαναβρεί ισορροπία ή μέχρι να σκληρύνει ακόμη περισσότερο.
Τι σημαίνει αυτό για την επόμενη μέρα
Αν η εξουσία έχει πράγματι μετακινηθεί από τον χαρισματικό-θεσμικό πυρήνα του πατέρα σε μια πιο διάχυτη αλλά πιο στρατιωτικοποιημένη μορφή, τότε η επόμενη μέρα στο Ιράν μπορεί να γίνει πιο απρόβλεπτη. Όχι επειδή δεν υπάρχει κανείς να κυβερνά, αλλά επειδή μπορεί να κυβερνούν περισσότεροι, πιο σκληροί και με λιγότερους πολιτικούς περιορισμούς. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο μιας εξουσίας που σκέφτεται πρώτα την επιβίωση, μετά την εκδίκηση και μόνο στο τέλος τη σταθερότητα.
Με άλλα λόγια, το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι αν ο Χαμενεΐ είναι ζωντανός στη σκιά. Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν η Τεχεράνη κυβερνάται πλέον από έναν αδύναμο τυπικό διάδοχο ή από ένα πιο σκληρό συλλογικό κέντρο εξουσίας με πυρήνα τους Φρουρούς της Επανάστασης. Και όλα δείχνουν ότι το δεύτερο ενδεχόμενο είναι σήμερα το πιο σοβαρό.
