Όταν τα στοιχεία μιλούν, αλλά δεν αρκούν
Η εικόνα των αριθμών
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, το 2025 καταγράφεται ως χρονιά σημαντικής μείωσης της φοροδιαφυγής στην Ελλάδα. Τα ψηφιακά εργαλεία ελέγχου, η διασύνδεση συστημάτων και η εντατικοποίηση των ελέγχων παρουσιάζονται ως απόδειξη ότι το κράτος αρχίζει να λειτουργεί πιο αποτελεσματικά. Στους πίνακες και στις ανακοινώσεις, η πρόοδος αποτυπώνεται με καθαρούς αριθμούς.
Αυτή η εικόνα, από μόνη της, δεν είναι ψευδής. Αντιθέτως, δείχνει μια πραγματική μεταβολή στον τρόπο που η οικονομία παρακολουθείται και ελέγχεται. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στα δεδομένα, αλλά στο πώς αυτά μεταφράζονται — ή δεν μεταφράζονται — στην καθημερινή εμπειρία της κοινωνίας.
Το χάσμα ανάμεσα στην πολιτική αφήγηση και την εμπειρία
Ενώ οι δείκτες μιλούν για επιτυχία, μεγάλο μέρος των πολιτών δυσκολεύεται να αναγνωρίσει αυτή την πρόοδο στη ζωή του. Η μείωση της φοροδιαφυγής παρουσιάζεται ως συλλογικό όφελος, όμως στην πράξη συχνά βιώνεται ως εντατικοποίηση ελέγχων και αυξημένη πίεση στους ίδιους ανθρώπους που ήδη φορολογούνται συστηματικά.
Αυτό δημιουργεί ένα χάσμα ανάμεσα στην πολιτική αφήγηση και την κοινωνική εμπειρία. Οι αριθμοί μπορεί να δείχνουν βελτίωση, αλλά το συναίσθημα που κυριαρχεί δεν είναι ανακούφιση. Είναι η αίσθηση ότι το βάρος παραμένει, ακόμη κι αν η εικόνα αλλάζει.
Η πρόοδος ως αφηρημένη έννοια
Για να γίνει αντιληπτή η πρόοδος, χρειάζεται να αποκτήσει νόημα στην καθημερινότητα. Όταν η οικονομική επιτυχία παραμένει αφηρημένη, χωρίς ορατό αντίκρισμα, μετατρέπεται σε στατιστικό γεγονός και όχι σε κοινωνική εμπειρία. Οι πολίτες δεν μετρούν την πρόοδο με ποσοστά, αλλά με το αν νιώθουν μεγαλύτερη ασφάλεια και σταθερότητα.
Σε αυτό το σημείο, η επιτυχία των αριθμών συγκρούεται με την πραγματικότητα της ζωής. Όχι επειδή τα στοιχεία είναι ψευδή, αλλά επειδή δεν συνοδεύονται από μια αφήγηση που να συνδέει το συλλογικό όφελος με το ατομικό βίωμα.
Το πρώτο κρίσιμο ερώτημα
Το ερώτημα που προκύπτει δεν είναι αν μειώθηκε η φοροδιαφυγή. Είναι αν αυτή η μείωση έγινε κατανοητή και αισθητή ως κοινό κέρδος. Χωρίς αυτή τη σύνδεση, η πρόοδος παραμένει τεχνική και όχι κοινωνική.
Αυτό το ερώτημα αποτελεί τη βάση για να εξεταστεί γιατί, παρά τα θετικά στοιχεία, η κοινωνία δυσκολεύεται να αναγνωρίσει την επιτυχία ως δική της.
Όταν η πρόοδος μεταφράζεται ως πίεση
Η καθημερινή εμπειρία του πολίτη
Για τον μέσο πολίτη, η οικονομική πρόοδος δεν μετριέται με ανακοινώσεις αλλά με αντοχές. Με το αν ο μισθός φτάνει, αν οι υποχρεώσεις προλαβαίνονται, αν υπάρχει χώρος για απρόβλεπτα. Σε αυτό το επίπεδο, η μείωση της φοροδιαφυγής δεν βιώνεται ως ανακούφιση, αλλά συχνά ως αυστηρότερη επιτήρηση και μεγαλύτερη ακρίβεια στις απαιτήσεις.
Η ψηφιοποίηση και οι έλεγχοι μπορεί να λειτουργούν αποτελεσματικά σε θεσμικό επίπεδο, όμως στην καθημερινότητα μεταφράζονται σε διαρκή αίσθηση ελέγχου. Ο πολίτης αισθάνεται ότι πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει τη συνέπειά του, χωρίς να βλέπει άμεσο όφελος από τη συλλογική επιτυχία που περιγράφουν τα στοιχεία.
Η άνιση αίσθηση δικαιοσύνης
Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο είναι η αίσθηση δικαιοσύνης. Όταν η πρόοδος παρουσιάζεται ως γενική, αλλά βιώνεται ως επιλεκτική, δημιουργείται δυσπιστία. Πολλοί νιώθουν ότι η πίεση πέφτει κυρίως στους συνεπείς, ενώ οι πραγματικές εστίες παραβατικότητας παραμένουν λιγότερο ορατές.
Αυτή η αντίληψη, είτε ανταποκρίνεται πλήρως στην πραγματικότητα είτε όχι, έχει σημασία. Η κοινωνική αποδοχή μιας πολιτικής δεν εξαρτάται μόνο από την αποτελεσματικότητά της, αλλά και από το αν θεωρείται δίκαιη. Όταν η δικαιοσύνη αμφισβητείται, η πρόοδος χάνει τη νομιμοποίησή της.
Η κόπωση πίσω από τη συμμόρφωση
Η συμμόρφωση δεν είναι πάντα ένδειξη αποδοχής. Συχνά είναι αποτέλεσμα κόπωσης. Οι πολίτες προσαρμόζονται, όχι επειδή πείθονται, αλλά επειδή δεν έχουν την ενέργεια να αντιδράσουν. Αυτή η σιωπηλή προσαρμογή δημιουργεί μια κοινωνία που λειτουργεί, αλλά δεν εμπιστεύεται.
Σε αυτό το περιβάλλον, η οικονομική επιτυχία γίνεται μονοδιάστατη. Τα έσοδα αυξάνονται, αλλά η σχέση κράτους και κοινωνίας δεν βελτιώνεται ουσιαστικά. Η συμμόρφωση χωρίς εμπιστοσύνη δεν χτίζει σταθερότητα· απλώς αναβάλλει τη σύγκρουση.
Η απουσία ορατού ανταλλάγματος
Ένα από τα πιο συχνά ερωτήματα που αναδύονται είναι απλό: «Τι κερδίζουμε;». Όταν η συλλογική πρόοδος δεν συνοδεύεται από απτές βελτιώσεις —στην ποιότητα των υπηρεσιών, στην καθημερινή ασφάλεια, στην ανακούφιση των πιέσεων— παραμένει θεωρητική.
Η οικονομική πολιτική δεν κρίνεται μόνο από το αν λειτουργεί τεχνικά, αλλά από το αν επιστρέφει κάτι με τρόπο που να γίνεται αντιληπτός. Χωρίς αυτό το αντάλλαγμα, οι αριθμοί παραμένουν μακριά από την κοινωνική συνείδηση.
Σύμφωνα με τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (OECD), η αποτελεσματική φορολογική συμμόρφωση δεν εξαρτάται μόνο από τους ελέγχους και τα ψηφιακά εργαλεία, αλλά και από το επίπεδο εμπιστοσύνης των πολιτών ότι το κράτος μετατρέπει τα έσοδα σε απτό κοινωνικό όφελος.
Ένα πρόβλημα κατανόησης, όχι μόνο πολιτικής
Το πρόβλημα που αναδεικνύεται δεν είναι αποκλειστικά οικονομικό. Είναι πρόβλημα κατανόησης και επικοινωνίας. Όταν οι πολιτικές εξηγούνται μόνο με δείκτες και ποσοστά, χάνεται το ανθρώπινο στοιχείο που δίνει νόημα στην πρόοδο.
Σε αυτό το σημείο, η κοινωνία δεν απορρίπτει την ιδέα της βελτίωσης. Αμφισβητεί τη σύνδεσή της με τη δική της ζωή. Και αυτή η αμφισβήτηση είναι που καθορίζει το πώς βιώνεται τελικά η «επιτυχία».
Όταν η πρόοδος πρέπει να γίνει κοινό βίωμα
Το κεντρικό πρόβλημα δεν είναι τα στοιχεία
Η μείωση της φοροδιαφυγής, ως στόχος, δύσκολα αμφισβητείται. Το ζήτημα δεν είναι αν η πολιτική αυτή είναι σωστή σε θεωρητικό επίπεδο, αλλά αν καταφέρνει να γίνει κατανοητή και αποδεκτή ως μέρος ενός ευρύτερου κοινωνικού συμβολαίου. Όταν η πρόοδος παραμένει εγκλωβισμένη σε αριθμούς, αδυνατεί να αποκτήσει κοινωνικό νόημα.
Η οικονομία δεν λειτουργεί σε κενό. Οι πολιτικές κρίνονται τελικά από το πώς εντάσσονται στην καθημερινή εμπειρία των ανθρώπων. Αν αυτή η σύνδεση απουσιάζει, ακόμη και οι πιο θετικοί δείκτες μοιάζουν αποκομμένοι από την πραγματικότητα.
Η ανάγκη για ορατή ανταπόδοση
Για να γίνει η πρόοδος κοινό βίωμα, χρειάζεται να επιστρέφει με τρόπο που να γίνεται αντιληπτός. Όχι ως αφηρημένη υπόσχεση για το μέλλον, αλλά ως σταδιακή βελτίωση στο παρόν. Καλύτερες υπηρεσίες, μεγαλύτερη προβλεψιμότητα, λιγότερη ανασφάλεια. Αυτά είναι τα στοιχεία που μεταφράζουν τους αριθμούς σε εμπειρία.
Χωρίς αυτή την ανταπόδοση, η οικονομική επιτυχία λειτουργεί μονόπλευρα.Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι η φορολογική αποτελεσματικότητα και η κοινωνική αποδοχή των μέτρων συνδέονται άμεσα με το αν οι πολίτες αντιλαμβάνονται δίκαιη κατανομή των βαρών και ορατή βελτίωση στις δημόσιες υπηρεσίες.
Το κράτος καταγράφει βελτίωση, αλλά η κοινωνία δεν τη νιώθει. Και όταν αυτή η απόσταση παγιώνεται, γεννά δυσπιστία αντί για εμπιστοσύνη.
Η εμπιστοσύνη ως καθοριστικός παράγοντας
Η πραγματική επιτυχία μιας οικονομικής πολιτικής δεν μετριέται μόνο με έσοδα και ποσοστά. Μετριέται με το αν ενισχύει την εμπιστοσύνη. Χωρίς εμπιστοσύνη, καμία πρόοδος δεν σταθεροποιείται. Οι πολίτες συμμορφώνονται, αλλά δεν συμμετέχουν ουσιαστικά.
Η εμπιστοσύνη δεν επιβάλλεται. Χτίζεται μέσα από συνέπεια, ειλικρίνεια και αίσθηση δικαιοσύνης. Όταν η κοινωνία αισθάνεται ότι το βάρος μοιράζεται ισότιμα και ότι το όφελος επιστρέφει, τότε η πρόοδος παύει να είναι τεχνική και γίνεται συλλογική.
Από την επιτυχία των αριθμών στη σταθερότητα της κοινωνίας
Η μείωση της φοροδιαφυγής μπορεί να αποτελέσει πραγματικό σημείο καμπής μόνο αν ενταχθεί σε ένα ευρύτερο αφήγημα κοινωνικής ισορροπίας. Όχι ως μεμονωμένο επίτευγμα, αλλά ως μέρος μιας συνολικής προσπάθειας που αφορά τη σχέση κράτους και πολίτη.
Όταν αυτή η σχέση λειτουργεί, οι αριθμοί αποκτούν περιεχόμενο. Όταν δεν λειτουργεί, οι αριθμοί μένουν μόνοι τους. Και μόνοι τους δεν αρκούν για να κρατήσουν μια κοινωνία σταθερή.
Ένα ανοιχτό στοίχημα
Το στοίχημα, τελικά, δεν είναι αν τα στοιχεία θα συνεχίσουν να βελτιώνονται. Είναι αν η κοινωνία θα αρχίσει να αναγνωρίζει αυτή τη βελτίωση ως δική της. Αν αυτό συμβεί, η πρόοδος θα έχει νόημα. Αν όχι, θα παραμείνει ένα στατιστικό γεγονός που δύσκολα μεταφράζεται σε εμπιστοσύνη.
Και σε αυτό ακριβώς το σημείο κρίνεται το αν η οικονομική επιτυχία μπορεί να γίνει κοινωνική σταθερότητα.
