Πίνακας περιεχομένων
Ο πόλεμος αρχίζει να νικά όταν ο άνθρωπος παύει να σοκάρεται
Υπάρχει ένα σημείο σε κάθε μεγάλη σύγκρουση όπου η πραγματική ήττα δεν είναι μόνο στρατιωτική, ούτε μόνο πολιτική. Είναι ηθική. Είναι η στιγμή που οι κοινωνίες αρχίζουν να συνηθίζουν την καταστροφή. Η στιγμή που οι εικόνες από καμένες πολυκατοικίες, παιδιά μέσα σε σκόνη, οικογένειες που τρέχουν με ό,τι σώζεται στα χέρια, παύουν να κόβουν την ανάσα και μετατρέπονται σε καθημερινό φόντο. Από εκεί και πέρα, κάτι έχει ήδη σπάσει.
Σπάει η ντροπή. Σπάει το μέτρο. Σπάει η στοιχειώδης βεβαιότητα ότι υπάρχουν πράγματα που δεν πρέπει ποτέ να γίνονται κανονικότητα.
Ο πόλεμος δεν καταστρέφει μόνο δρόμους, πόλεις και σύνορα. Καταστρέφει πρώτα τη συνείδηση. Μαθαίνει τον άνθρωπο να ζει με τον θάνατο του άλλου, αρκεί αυτός ο άλλος να ανήκει στη “σωστή” πλευρά της αφήγησης.
Μαθαίνει κοινωνίες να πενθούν επιλεκτικά. Μαθαίνει αναγνώστες, ψηφοφόρους, ηγεσίες και πλήθη να μετρούν ζωές όχι με βάση την αξία τους, αλλά με βάση το στρατόπεδο, τη θρησκεία, τη σημαία ή το γεωπολιτικό συμφέρον που τις περιβάλλει.
Κι εκεί ακριβώς αρχίζει η βαθύτερη παρακμή.
Πριν από τις πλευρές, είμαστε το ίδιο είδος
Πριν από τα κράτη, πριν από τις θρησκείες, πριν από τις ιστορικές μνήμες, πριν από τις συμμαχίες, πριν από τις εκδικήσεις και πριν από τα οπλοστάσια, υπάρχει κάτι που δεν αναιρείται από καμία σημαία και κανένα αφήγημα: είμαστε το ίδιο είδος.
Μοιραζόμαστε τον ίδιο πλανήτη. Τον ίδιο αέρα. Την ίδια βιολογική ευαλωτότητα. Την ίδια ανάγκη να αγαπήσουμε, να προστατεύσουμε, να φροντίσουμε, να επιβιώσουμε.
Αυτό δεν είναι ρομαντικό σύνθημα. Είναι η πιο πρακτική αλήθεια του κόσμου. Αν χαθεί αυτή η επίγνωση, τότε όλα τα υπόλοιπα γίνονται ευκολότερα: ο βομβαρδισμός, η δικαιολόγηση, η εκδίκηση, η απανθρωποποίηση, η εξοικείωση με τη φωτιά.
Αν πάψουμε να θυμόμαστε ότι ο άνθρωπος που ζει “απέναντι” αναπνέει τον ίδιο αέρα, πονά το ίδιο, θάβει τους δικούς του με το ίδιο βάρος και φοβάται για τα παιδιά του με την ίδια απόγνωση, τότε δεν έχουμε απλώς αποτύχει πολιτικά. Έχουμε αποτύχει ως πολιτισμός.
Και αυτή είναι η πιο μεγάλη ήττα απ’ όλες.
Κάθε πλευρά έχει ιστορία. Καμία πλευρά δεν καθαγιάζεται μέσα στον πόλεμο
Οι μεγάλες συγκρούσεις δεν γεννιούνται στο κενό. Κουβαλούν ιστορία, τραύματα, απειλές, αμαρτίες, φόβους, αυταπάτες, προπαγάνδες, θρησκευτικές εργαλειοποιήσεις, κρατική βία, τρομοκρατία, στρατηγικά λάθη και γενιές ανθρώπων που εκπαιδεύτηκαν να θεωρούν τον “άλλο” διαρκή κίνδυνο. Όλα αυτά είναι πραγματικά. Όλα αυτά έχουν βάρος. Όλα αυτά πρέπει να μελετώνται με σοβαρότητα, χωρίς αφέλεια.
Αλλά τίποτα από αυτά δεν δίνει στον πόλεμο ιερότητα
Ο πόλεμος δεν εξαγνίζει κανένα ιστορικό βάρος. Δεν λευκαίνει καμία συνείδηση.
Δεν μετατρέπει το αίμα σε δίκαιο μόνο και μόνο επειδή χύνεται από τη μία ή την άλλη πλευρά. Δεν καθαρίζει παλιές αμαρτίες με καινούριες εκρήξεις.
Αυτό είναι το πιο δύσκολο σημείο για πολλούς, γιατί σχεδόν κάθε στρατόπεδο θέλει να πιστεύει πως η δική του φωτιά είναι διαφορετική. Πως η δική του βία είναι αναγκαία, άρα λιγότερο βαριά. Πως οι δικοί του νεκροί έχουν πλήρες ανθρώπινο βάρος, ενώ οι νεκροί του άλλου αποτελούν μέρος μιας μεγάλης ιστορικής εξίσωσης. Πως η δική του καταστροφή είναι τραγωδία, ενώ η καταστροφή του άλλου είναι “αντίδραση”, “αποτροπή”, “στρατηγική”, “μήνυμα”.
Όταν φτάνει εκεί ο άνθρωπος, έχει ήδη παραδώσει την ηθική του στη λογική της σύγκρουσης.
Η πιο επικίνδυνη ασθένεια της εποχής είναι η κανονικοποίηση της βίας
Οι πόλεμοι συνεχίζονται επειδή υπάρχουν όπλα, καθεστώτα, οργανώσεις, στρατοί, τεχνολογίες καταστροφής και ισχυρά συμφέροντα. Συνεχίζονται όμως και για έναν δεύτερο λόγο, λιγότερο ορατό αλλά εξίσου κρίσιμο: επειδή όλο και περισσότεροι άνθρωποι έχουν μάθει να ζουν μαζί τους.
- Έχουν μάθει να τους εξηγούν
- Έχουν μάθει να τους δικαιολογούν
- Έχουν μάθει να τους οπαδοποιούν
- Έχουν μάθει να τους καταναλώνουν
Ο πόλεμος σήμερα δεν είναι μόνο πεδίο μάχης. Είναι και περιεχόμενο. Είναι live feed, είναι tribal performance, είναι ψυχολογική ταύτιση, είναι κοινότητα φανατισμού. Κάποιοι δεν αρκούνται στο να κατανοούν τις συγκρούσεις. Εθίζονται στη σύγκρουση. Νιώθουν πιο βέβαιοι όταν ο κόσμος χωρίζεται καθαρά στα δύο. Νιώθουν πιο “δικαιωμένοι” όταν η ιστορία μοιάζει να μιλά με τη γλώσσα του αίματος. Βρίσκουν σχεδόν παρηγοριά στην ιδέα του εχθρού.
Αυτό είναι βαθιά επικίνδυνο
Γιατί από εκεί και πέρα, ο πόλεμος παύει να είναι τραγωδία και γίνεται ταυτότητα. Και όταν μια κοινωνία βρίσκει ταυτότητα μέσα στη διαρκή ένταση, δυσκολεύεται πλέον να ζήσει χωρίς αυτήν. Χάνει την ικανότητα να φαντάζεται κάτι ανώτερο από τη σύγκρουση.
Ο άμαχος δεν είναι ποτέ υποσημείωση
Κάθε σοβαρό κείμενο για τον πόλεμο πρέπει να ξεκινά και να τελειώνει με τον ίδιο κόμπο: τον άμαχο.
- Ο άμαχος δεν είναι λογιστικό υπόλοιπο
- Δεν είναι παράπλευρη τεχνική συνέπεια
- Δεν είναι αναγκαία λεπτομέρεια
Είναι το ηθικό κέντρο της τραγωδίας
Το παιδί που ξυπνά με εκρήξεις δεν είναι “συνθήκη ασφαλείας”. Η οικογένεια που κουβαλά σ’ ένα σακίδιο ό,τι απέμεινε από τη ζωή της δεν είναι μέρος ενός “ευρύτερου σχεδίου”. Η γυναίκα που ψάχνει τους δικούς της μέσα σε μπάζα δεν είναι εργαλείο αφήγησης. Ο άμαχος είναι το σημείο όπου όλες οι θεωρίες δοκιμάζονται και σχεδόν όλες αποτυγχάνουν.
Αν το βλέμμα μας δεν σταματά πρώτα εκεί, τότε ό,τι κι αν γράψουμε μετά, όσο έξυπνο, ενημερωμένο ή γεωπολιτικά “ρεαλιστικό” κι αν είναι, παραμένει ελλιπές.
Γι’ αυτό και η πιο σοβαρή διεθνής ανθρωπιστική γραμμή δεν μιλά αφηρημένα για “σταθερότητα”, αλλά για την προστασία ζωής και αξιοπρέπειας. Όπως υπενθυμίζει ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός, η βασική ανθρώπινη υποχρέωση σε ένοπλες συγκρούσεις δεν είναι η προπαγάνδα υπέρ μιας πλευράς, αλλά η υπεράσπιση του ορίου πέρα από το οποίο ο άνθρωπος παύει να αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος.
Αυτό το όριο είναι σήμερα πιο πολύτιμο από ποτέ
Δεν χρειαζόμαστε περισσότερους ανθρώπους που ξέρουν να μισούν καλύτερα
Η εποχή μας βρίσκεται μπροστά σε πολύ σοβαρότερα προβλήματα από την τελειοποίηση της εχθρότητας. Η τεχνολογία αλλάζει τα πάντα. Η τεχνητή νοημοσύνη αναδιαμορφώνει το εργασιακό, πολιτισμικό και ηθικό τοπίο.
Η κλιματική πίεση αλλάζει τις ισορροπίες του πλανήτη. Οι κοινωνίες γερνούν, μετακινούνται, χάνουν την εμπιστοσύνη τους στους θεσμούς, ξαναγράφουν την έννοια της ταυτότητας και της επιβίωσης.
Κι όμως, μέσα σε όλα αυτά, ο άνθρωπος συνεχίζει να γοητεύεται από το πιο παλιό και το πιο φτωχό του ένστικτο: να βρίσκει τρόπο να σκοτώνει και ύστερα να επινοεί καλές λέξεις για να μοιάζει αυτό αναπόφευκτο, ιερό ή χρήσιμο.
Δεν χρειαζόμαστε άλλες γενιές που ξέρουν να φανατίζονται πιο γρήγορα.
Δεν χρειαζόμαστε άλλες κοινωνίες που αισθάνονται πιο ασφαλείς όταν υπάρχει εχθρός.
Δεν χρειαζόμαστε άλλους αναλυτές του αίματος και άλλους εμπόρους ιστορικής εκδίκησης.
Χρειαζόμαστε κάτι πολύ πιο δύσκολο: ωριμότητα.
Την ωριμότητα να κοιτάς τη βαρβαρότητα της δικής σου πλευράς χωρίς να καταρρέεις οπαδικά.
Την ωριμότητα να αναγνωρίζεις την απειλή χωρίς να ερωτεύεσαι τη σύγκρουση.
Την ωριμότητα να λες την αλήθεια χωρίς να γίνεσαι φερέφωνο κανενός στρατοπέδου.
Την ωριμότητα να βάζεις τη ζωή πάνω από το αφήγημα.
Το πραγματικό κάλεσμα απευθύνεται σε όσους έχουν μάθει να χειροκροτούν τον πόλεμο
Αυτό το κείμενο δεν απευθύνεται σε μία μόνο χώρα, ούτε σε μία μόνο θρησκεία, ούτε σε ένα μόνο καθεστώς, ούτε σε μία μόνο κοινότητα. Απευθύνεται σε όλους εκείνους που έχουν μάθει να χειροκροτούν τον πόλεμο σαν να είναι λύση.
Προς όσους νιώθουν δύναμη όταν η άλλη πόλη καίγεται.
Προς όσους θεωρούν την ανθρώπινη ζωή μικρότερη από τη σημαία τους.
Προς όσους μετατρέπουν τον νεκρό σε εργαλείο αυτοδικαίωσης.
Προς όσους πείθουν τον εαυτό τους ότι το αίμα του άλλου είναι λιγότερο βαρύ.
Το μήνυμα είναι απλό:
Σταματήστε!!!!
- Σταματήστε να ερωτεύεστε τη φωτιά
- Σταματήστε να βαφτίζετε τη σύγκρουση “θάρρος”
- Σταματήστε να παρουσιάζετε την καταστροφή σαν υψηλή μορφή αλήθειας
- Σταματήστε να κάνετε τον τρόμο αφήγημα και τη βία ύφος
Κάντε και μια βαθύτερη και σοβαρότερη ανάλυση
- Δεν υπάρχει τίποτα μεγάλο σε έναν άνθρωπο που έπαψε να πενθεί.
- Δεν υπάρχει τίποτα ηρωικό σε μια συνείδηση που συνήθισε τα ερείπια.
- Δεν υπάρχει τίποτα πολιτισμένο σε μια κοινωνία που γιορτάζει την ταπείνωση του άλλου.
Η αλήθεια δεν είναι ουδετερότητα. Είναι ευθύνη
Το να είσαι αντιπολεμικός δεν σημαίνει ότι σβήνεις τις αιτίες, τις απειλές ή τα ιστορικά βάρη. Δεν σημαίνει ότι λες “όλοι το ίδιο” για να αποφύγεις τη δυσκολία της κρίσης. Δεν σημαίνει ότι διαγράφεις εγκλήματα, ούτε ότι κρύβεις τον φανατισμό πίσω από γενικότητες.
Σημαίνει κάτι πιο απαιτητικό
Σημαίνει ότι ενώ γνωρίζεις την πολυπλοκότητα, αρνείσαι να παραδώσεις την ηθική σου στον πόλεμο. Σημαίνει ότι ξέρεις την ιστορία, αλλά δεν επιτρέπεις στην ιστορία να κάνει τη βία φυσιολογική. Σημαίνει ότι αναγνωρίζεις τον κίνδυνο, αλλά δεν γοητεύεσαι από αυτόν. Σημαίνει ότι λες τα πράγματα καθαρά, χωρίς να χάνεις τον άνθρωπο.
Αυτό είναι και το πραγματικό δημοσιογραφικό στοίχημα. Όχι να γίνεις μεγάφωνο στρατοπέδων, αλλά να κρατήσεις ζωντανή τη διάκριση ανάμεσα στην πληροφορία και στη μέθη της πλευράς.
Αυτή τη συντακτική πειθαρχία την έχει ήδη δοκιμάσει το Newsio, είτε στο fact-checked πλαίσιο γύρω από την ιρανική κλιμάκωση και όσα επιβεβαιώθηκαν για το Ισραήλ και τον Κόλπο, είτε στην καθαρή αποσαφήνιση για το τι σημαίνουν στην πράξη όροι όπως Ισλάμ, τζιχάντ και εξτρεμισμός, είτε ακόμη και στην αυστηρή στάση απέναντι στην ασάφεια και τον θόρυβο των έκτακτων εξελίξεων, όπως στο κείμενο για το Ντουμπάι, τις εκρήξεις και τον συναγερμό στον Κόλπο. Αυτή είναι η σωστή κατεύθυνση: περισσότερη ακρίβεια, λιγότερη μέθη.
Το ερώτημα δεν είναι ποια πλευρά θα νικήσει. Είναι τι θα απομείνει από τον άνθρωπο.
Στο τέλος κάθε σύγκρουσης, οι χάρτες μπορεί να αλλάξουν, τα καθεστώτα μπορεί να αντέξουν ή να πέσουν, οι στρατηγικές μπορεί να ξαναγραφτούν, τα σύνορα να σκληρύνουν ή να χαλαρώσουν. Όμως το πραγματικό ερώτημα είναι άλλο:
Τι απομένει από τον άνθρωπο όταν όλα αυτά τελειώσουν;
Αν στο τέλος έχουν απομείνει κοινωνίες πιο φανατισμένες, πιο πρόθυμες να δικαιολογούν τη βία, πιο ανίκανες να αναγνωρίσουν τον άνθρωπο πίσω από τη σημαία, τότε δεν θα έχει υπάρξει αληθινή νίκη για κανέναν. Θα έχει υπάρξει μόνο μια ακόμη ήττα του ανθρώπινου είδους απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό.
Και αυτή είναι η μόνη ήττα που αξίζει να μας φοβίζει πραγματικά.
Συμπέρασμα
Πριν από τις πλευρές, είμαστε το ίδιο είδος. Αυτό δεν είναι ένα ωραίο σλόγκαν για να κλείνει ένα κείμενο. Είναι η πιο δύσκολη και η πιο αναγκαία υπενθύμιση της εποχής. Αν συνεχίσουμε να τη θυσιάζουμε στις εκδικήσεις, στις απόλυτες βεβαιότητες, στις ιδεολογίες, στις στρατιωτικές λογικές και στις οπαδικές ταυτίσεις, τότε δεν θα έχει σημασία ποιος ένιωσε ότι νίκησε. Γιατί στο τέλος θα έχει ηττηθεί ξανά ο άνθρωπος.
Και όποιος αγαπά τον πόλεμο περισσότερο από τη ζωή, δεν έχει βρει λύση.
Έχει απλώς συνηθίσει την καταστροφή.
