Πίνακας περιεχομένου
Οι συνομιλίες ναυάγησαν γιατί το χάσμα δεν ήταν μόνο διπλωματικό — ήταν στρατηγικό, ιδεολογικό και υπαρξιακό
Οι συνομιλίες ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το καθεστώς της Τεχεράνης έληξαν χωρίς συμφωνία, έπειτα από έναν μαραθώνιο απευθείας επαφών στο Ισλαμαμπάντ. Η κατάληξη αυτή δεν ήταν ατύχημα της τελευταίας στιγμής.
Ήταν, σε μεγάλο βαθμό, το λογικό αποτέλεσμα μιας διαδικασίας στην οποία οι δύο πλευρές προσήλθαν όχι απλώς με διαφορετικά αιτήματα, αλλά με διαφορετική αντίληψη για το τι σημαίνει ασφάλεια, τι σημαίνει ισχύς και τι σημαίνει αποδεκτός συμβιβασμός.
AP, Reuters και άλλες μεγάλες πηγές συμφωνούν ότι οι συνομιλίες έκλεισαν χωρίς συμφωνία ύστερα από περίπου 21 ώρες επαφών, με το πυρηνικό πρόγραμμα, το Ορμούζ, οι κυρώσεις, τα παγωμένα κεφάλαια και οι περιφερειακοί όροι να παραμένουν ανοιχτά αγκάθια.
Αυτό είναι και το πρώτο σημείο που πρέπει να μείνει καθαρό: το ναυάγιο δεν προέκυψε επειδή “δεν τα βρήκαν σε μία-δύο λεπτομέρειες”. Προέκυψε επειδή το κάθε στρατόπεδο έβλεπε τη διαπραγμάτευση μέσα από εντελώς διαφορετικό φακό.
Η Ουάσιγκτον έμπαινε με βασικό στόχο να περιορίσει ή να ανατρέψει μια απειλή που θεωρεί υπαρξιακή και περιφερειακά αποσταθεροποιητική — το πυρηνικό, το πυραυλικό, το Ορμούζ και το δίκτυο πίεσης που περιβάλλει το Ιράν.
Η Τεχεράνη, αντίστροφα, έμπαινε προσπαθώντας να μετατρέψει τη φάση της πίεσης σε αναγνώριση, να εξασφαλίσει παραχωρήσεις και να μην εμφανιστεί εσωτερικά ως εξουσία που λύγισε. Αυτό δεν είναι απλώς χάσμα συμφερόντων. Είναι χάσμα ύπαρξης.
Πρώτος κόμβος: το πυρηνικό ζήτημα δεν ήταν διαπραγματευτικό υποσημείωμα
Στην καρδιά του ναυαγίου βρέθηκε το πυρηνικό πρόγραμμα. AP και άλλες πηγές ανέφεραν ότι η αμερικανική πλευρά έβλεπε ως βασικό σημείο αποτυχίας την άρνηση του Ιράν να δεσμευτεί καθαρά ότι δεν θα συνεχίσει πορεία προς πυρηνικό οπλισμό ή προς μια ικανότητα που θα μπορούσε να μετατραπεί γρήγορα σε όπλο.
Το καθεστώς, αντίθετα, δεν εμφανίστηκε διατεθειμένο να κάνει μια παραχώρηση που θα φαινόταν ως στρατηγικός αφοπλισμός υπό πίεση.
Εδώ βρίσκεται μία από τις βαθύτερες αλήθειες της υπόθεσης. Για την Ουάσιγκτον και για ένα μεγάλο μέρος του ευρύτερου δυτικού και περιφερειακού στρατοπέδου, το ζήτημα δεν είναι ένα “τεχνικό” πρόγραμμα ενέργειας.
Είναι η πιθανότητα ένα καθεστώς με βαρύ ιστορικό καταστολής, εξαγωγής κρίσης και στρατηγικού εκβιασμού να διατηρεί ή να πλησιάζει δυνατότητες που αλλάζουν δραματικά τον συσχετισμό ισχύος.
Για την Τεχεράνη, αντίθετα, το πυρηνικό και το δικαίωμα στον εμπλουτισμό συνδέονται με κυριαρχία, αποτροπή και επιβίωση. Όταν οι δύο πλευρές βλέπουν το ίδιο ζήτημα η μία ως κόκκινη γραμμή ασφαλείας και η άλλη ως πυρήνα εθνικής αξιοπρέπειας και επιβίωσης, ο συμβιβασμός γίνεται εξαιρετικά δύσκολος.
Η IAEA έχει καταγράψει ότι το Ιράν είναι το μόνο μη πυρηνικό κράτος-μέλος του NPT που έχει παράγει και συσσωρεύσει ουράνιο εμπλουτισμένο έως 60% U-235…
Δεύτερος κόμβος: το Ορμούζ δεν ήταν απλώς θέμα ναυσιπλοΐας
Το Στενό του Ορμούζ δεν ήταν παράλληλο θέμα. Ήταν ο δεύτερος μεγάλος πυλώνας του αδιεξόδου. Reuters είχε καταγράψει πριν από τις συνομιλίες ότι το Ιράν έθετε όρους που περιλάμβαναν ακόμη και δικαίωμα επιβολής τελών ή ειδικού ελέγχου στη διέλευση πλοίων, ενώ κατά τη φάση των συνομιλιών το πέρασμα παρέμενε νευραλγικό σημείο πίεσης και συμβολικού ελέγχου.
Η αμερικανική πλευρά, αντίθετα, μιλούσε με όρους αποκατάστασης ελεύθερης ναυσιπλοΐας και επιχειρησιακού ανοίγματος του περάσματος.
Αυτό έχει τεράστια σημασία γιατί αποκαλύπτει την πραγματική φύση της σύγκρουσης. Το Ορμούζ, για τις ΗΠΑ, είναι διεθνής αρτηρία και τεστ αξιοπιστίας της αμερικανικής και δυτικής ισχύος. Για το Ιράν, είναι μοχλός πίεσης, εργαλείο επιρροής και ένα από τα τελευταία χαρτιά που μπορούν να μετατρέψουν τη γεωγραφία σε διαπραγματευτική ισχύ.
Δεν είναι λοιπόν περίεργο που δεν βρέθηκε κοινή βάση. Η μία πλευρά έβλεπε το Ορμούζ ως ζήτημα κανόνα. Η άλλη ως ζήτημα leverage. Σε τέτοια διάταξη, ακόμη και όταν κάθονται στο ίδιο τραπέζι, δεν κάθονται πάνω στην ίδια λογική.
Το γεωπολιτικό βάρος του περάσματος έχει ήδη αναλυθεί και στο Newsio στο «Οι ΗΠΑ μπήκαν στο Ορμούζ για να το ανοίξουν ξανά», όπου εξηγείται γιατί το πέρασμα έγινε το πιο κρίσιμο τεστ ισχύος αυτής της κρίσης.
Τρίτος κόμβος: τα 6 δισ. δολάρια έδειξαν ότι η προπαγάνδα μπήκε μέσα στη διαπραγμάτευση
Άλλο αγκάθι ήταν το ζήτημα των παγωμένων ιρανικών κεφαλαίων. Το Reuters μετέδωσε ότι ιρανικές πηγές διέρρεαν πως οι ΗΠΑ είχαν συμφωνήσει να αποδεσμεύσουν ιρανικά assets, με δεύτερη πηγή να μιλά για 6 δισ. δολάρια.
Η αμερικανική πλευρά το διέψευσε αμέσως. Αυτή η αντίφαση δεν ήταν απλώς μια επικοινωνιακή αμηχανία. Ήταν απόδειξη ότι η διαπραγμάτευση διεξαγόταν ταυτόχρονα και στο επίπεδο της εικόνας.
Γιατί έχει σημασία αυτό; Επειδή δείχνει ότι η Τεχεράνη δεν περίμενε το τελικό αποτέλεσμα για να χτίσει αφήγημα. Προσπαθούσε ήδη να παρουσιάσει την ίδια τη διαδικασία ως επιβεβαίωση δικής της νίκης ή αντοχής.
Η Ουάσιγκτον, από την άλλη, δεν μπορούσε πολιτικά και στρατηγικά να αφήσει να σταθεί η εικόνα ότι προσφέρει δισεκατομμύρια χωρίς σαφές αντάλλαγμα ή χωρίς πολύ σκληρούς όρους. Άρα το χάσμα δεν ήταν μόνο ουσίας, αλλά και χρονισμού: το καθεστώς προσπαθούσε να κεφαλαιοποιήσει την αβεβαιότητα πριν καν υπάρξει συμφωνία.
Αυτό, σε τόσο υψηλής έντασης συνομιλίες, δηλητηριάζει ακόμα περισσότερο το περιβάλλον εμπιστοσύνης.
Η ίδια σύγκρουση ανάμεσα στο αφήγημα της Τεχεράνης και στη δημόσια διάψευση της Ουάσιγκτον έχει αναλυθεί και στο Newsio στο «Το καθεστώς της Τεχεράνης μιλά για 6 δισ. δολάρια και “νίκη” — αλλά η Ουάσιγκτον διαψεύδει», που φωτίζει πώς η προπαγάνδα προσπάθησε να προηγηθεί της πραγματικότητας.
Τέταρτος κόμβος: οι δύο πλευρές δεν διαπραγματεύονταν από το ίδιο πολιτικό βάθος
Κάθε σοβαρή ανάλυση πρέπει να δει και το εσωτερικό πολιτικό υπόβαθρο. Η αμερικανική πλευρά μπήκε στις συνομιλίες με το βάρος μιας δημόσιας γραμμής που έπρεπε να αποδείξει ότι δεν αφήνει ανοιχτό το πυρηνικό, δεν νομιμοποιεί τον έλεγχο του Ορμούζ από το Ιράν και δεν δίνει ανταλλάγματα χωρίς σαφές αποτέλεσμα.
Το ιρανικό καθεστώς, αντίστοιχα, έμπαινε με τη δική του εσωτερική πίεση: να μη φανεί ότι παραδόθηκε, να μην απογυμνωθεί στρατηγικά και να μη δώσει σήμα αδυναμίας σε ένα εσωτερικό ακροατήριο που ήδη ζει με προπαγάνδα, φόβο και κόστη.
Με απλά λόγια, και οι δύο διαπραγματεύονταν με τρίτο συνομιλητή παρόντα στο δωμάτιο: το εσωτερικό τους ακροατήριο. Για την Ουάσιγκτον, αυτό σήμαινε ότι δεν υπήρχε περιθώριο για εικόνα υποχώρησης. Για την Τεχεράνη, σήμαινε ότι δεν υπήρχε περιθώριο για εικόνα ταπείνωσης. Κι όταν ένα τραπέζι γεμίζει από τέτοια αντανακλαστικά, το αποτέλεσμα συνήθως είναι αυτό που είδαμε: πολύωρη συζήτηση, υψηλή ένταση, καμία τελική γεφύρωση.
Πέμπτος κόμβος: δεν διαπραγματεύονταν μόνο δύο κράτη, αλλά δύο διαφορετικές αντιλήψεις για την τάξη
Εδώ βρίσκεται η βαθύτερη διάσταση του άρθρου. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι οι ηγέτες είπαν διαφορετικά πράγματα. Το πρόβλημα είναι ότι οι δύο πλευρές αντιπροσωπεύουν διαφορετικές λογικές διεθνούς συμπεριφοράς.
Η αμερικανική και γενικότερα δυτική οπτική, όσο αντιφατική κι αν είναι μερικές φορές στην πράξη, στηρίζει την απαίτησή της πάνω σε μια λογική ανοιχτών θαλάσσιων οδών, ελέγχου των όπλων μαζικής καταστροφής, περιορισμού περιφερειακών proxies και επαναφοράς ενός βαθμού προβλεψιμότητας.
Η οπτική του καθεστώτος της Τεχεράνης λειτουργεί διαφορετικά: χρησιμοποιεί το πυρηνικό ως ασπίδα ή διαπραγματευτικό πλεονέκτημα, το Ορμούζ ως εργαλείο πίεσης, τους περιφερειακούς βραχίονες ως πολλαπλασιαστές επιρροής και την ίδια τη σύγκρουση ως μέσο διατήρησης εσωτερικής συσπείρωσης.
Γι’ αυτό η αποτυχία δεν ήταν μόνο “διπλωματική”. Ήταν αποτέλεσμα σύγκρουσης δύο αντιλήψεων για το πώς επιβιώνει και επιβάλλεται ένα καθεστώς στον κόσμο.
Η διαφορετική οπτική των ΗΠΑ: περιορισμός απειλής, όχι συνύπαρξη υπό ιρανικούς όρους
Αν δειτε προσεκτικά το αμερικανικό πλαίσιο, η λογική είναι σχετικά σταθερή. Οι ΗΠΑ θέλουν τρία πράγματα μαζί: να ξανανοίξει το Ορμούζ, να κλειδώσουν περιορισμό ή δέσμευση για το πυρηνικό και να αποδυναμωθεί το ιρανικό leverage στην περιοχή.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ουάσιγκτον βλέπει τον εαυτό της ως “ουδέτερο ειρηνοποιό”. Σημαίνει όμως ότι η στρατηγική της βασίζεται στο να μην αφήσει την Τεχεράνη να νομιμοποιήσει όσα θεωρεί πηγές διαρκούς αστάθειας.
Γι’ αυτό και η αμερικανική πλευρά έδειξε να αντιμετωπίζει τις συνομιλίες ως δοκιμασία συμμόρφωσης και όχι ως φόρουμ αμοιβαίας αναγνώρισης επί ίσοις όροις. Για την Τεχεράνη, αυτή η λογική είναι απαράδεκτη, γιατί αν την αποδεχτεί πλήρως, τότε αποδέχεται εμμέσως ότι οι βασικοί της πυλώνες ισχύος είναι παράνομοι ή μη νομιμοποιήσιμοι. Εκεί ακριβώς σπάει η γέφυρα.
Η διαφορετική οπτική της Τεχεράνης: επιβίωση μέσω πίεσης και αφηγήματος
Η οπτική του καθεστώτος είναι εξίσου καθαρή, αν και πολύ πιο επικίνδυνη για τη σταθερότητα. Η Τεχεράνη δεν πήγε στις συνομιλίες για να μπει σε ένα γραμμικό μονοπάτι συνεννόησης με τον “ελεύθερο κόσμο”.
Πήγε προσπαθώντας να αποσπάσει χώρο, χρόνο, αναγνώριση και ενδεχομένως οικονομική ή στρατηγική ανακούφιση, χωρίς να απογυμνωθεί από τα εργαλεία που τη διατηρούν υπολογίσιμη. Αυτός είναι και ο λόγος που το καθεστώς μιλά τόσο συχνά τη γλώσσα της “νίκης”, ακόμη και όταν οι αντικειμενικές συνθήκες είναι πολύ πιο θολές. Χρειάζεται να πουλήσει νίκη για να μην πουλήσει αδυναμία.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η πιο βαθιά αλήθεια όλου του ναυαγίου: δεν μπορεί εύκολα να “τα βρει” με τον ελεύθερο κόσμο ένα καθεστώς που έχει μάθει να επιβιώνει μέσω της μόνιμης έντασης. Όχι επειδή οι διαπραγματεύσεις είναι θεωρητικά αδύνατες.
Αλλά επειδή κάθε αληθινή εκτόνωση θα αφαιρούσε από το καθεστώς κομμάτι του ίδιου του μηχανισμού του. Θα του αφαιρούσε leverage, ιδεολογική συνοχή, φόβητρο και αφήγημα περικύκλωσης. Για μια τέτοια εξουσία, η αποκλιμάκωση δεν είναι απλώς πολιτική επιλογή. Είναι ενδεχόμενη απώλεια ταυτότητας.
Τι σημαίνει το ναυάγιο από εδώ και πέρα
Η αποτυχία των συνομιλιών δεν σημαίνει αυτομάτως άμεση επιστροφή στην πιο ακραία μορφή σύγκρουσης. Σημαίνει όμως ότι η εύθραυστη παύση γίνεται ακόμη πιο εύθραυστη, ότι τα περιφερειακά μέτωπα παραμένουν ανοιχτά και ότι η διπλωματία, αν ξαναρχίσει, θα γίνει από ακόμα πιο δύσκολη αφετηρία.
AP σημείωσε ότι δεν προγραμματίστηκε αμέσως νέος γύρος, αν και υπήρχε ενδιαφέρον από μεσολαβητές να μη διαλυθεί πλήρως το κανάλι επικοινωνίας. Αυτό από μόνο του λέει πολλά: η ανάγκη για διάλογο παραμένει, αλλά η δυνατότητα για συμφωνία απομακρύνθηκε.
Το πιο ουσιαστικό συμπέρασμα είναι το εξής: το ναυάγιο ήταν αναμενόμενο όχι επειδή “ποτέ δεν μιλούν οι εχθροί”, αλλά επειδή εδώ οι δύο πλευρές ήρθαν αντιμέτωπες με τον πυρήνα του ποιοι είναι.
Οι ΗΠΑ δεν ήθελαν να αναγνωρίσουν το ιρανικό μοντέλο πίεσης ως κανονικότητα. Η Τεχεράνη δεν ήθελε να εγκαταλείψει τα βασικά εργαλεία μέσω των οποίων παραμένει φόβητρο και συνομιλητής. Σε τέτοιες συνθήκες, το αποτέλεσμα σπάνια είναι ιστορικός συμβιβασμός. Συνήθως είναι παράταση της κρίσης σε άλλη μορφή.
Το τελικό συμπέρασμα
Αυτό που είδαμε δεν ήταν αποτυχία επειδή δύο ηγέτες αντάλλαξαν σκληρές φράσεις. Ήταν αποτυχία επειδή πίσω από τις φράσεις υπήρχαν δύο ασύμβατες στρατηγικές λογικές.
Η Ουάσιγκτον ήθελε περιορισμό απειλής.
Η Τεχεράνη ήθελε επιβίωση χωρίς στρατηγική απογύμνωση.
Οι ΗΠΑ ήθελαν άνοιγμα του Ορμούζ και έλεγχο του πυρηνικού.
Το Ιράν ήθελε αναγνώριση, χώρο, οικονομική ανακούφιση και διατήρηση leverage.
Ο ένας κόσμος μιλούσε τη γλώσσα της αποτροπής και της επαναφοράς κανόνων.
Ο άλλος τη γλώσσα της επιβίωσης μέσω πίεσης, ασάφειας και αφηγήματος.
Γι’ αυτό οι συνομιλίες ναυάγησαν.
Όχι επειδή έλειψε ένας καλός μεσολαβητής.
Αλλά επειδή το χάσμα ανάμεσα στα δύο στρατόπεδα είναι πολύ βαθύτερο από τη διπλωματική φρασεολογία.
