Ο προϋπολογισμός ως καθρέφτης της σχέσης κράτους και κοινωνίας
Πέρα από τους αριθμούς και τις γραμμές του χαρτιού
Ο κρατικός προϋπολογισμός παρουσιάζεται συνήθως ως ένα τεχνικό κείμενο γεμάτο αριθμούς, προβλέψεις και ποσοστά. Στην πραγματικότητα, όμως, είναι κάτι πολύ περισσότερο. Αποτελεί μια συμπυκνωμένη αφήγηση για το πώς το κράτος αντιλαμβάνεται τις προτεραιότητές του και για το πώς φαντάζεται τη σχέση του με την κοινωνία. Δεν μιλά μόνο για έσοδα και έξοδα· μιλά για προσδοκίες, αντοχές και όρια.
Στην Ελλάδα, κάθε νέος προϋπολογισμός συνοδεύεται από έντονη δημόσια συζήτηση. Άλλοι τον αντιμετωπίζουν ως αναγκαίο εργαλείο σταθερότητας, άλλοι ως πηγή αδικιών και ανισορροπιών. Αυτή η αντίθεση δεν είναι τυχαία. Αντανακλά μια βαθύτερη δυσκολία συνεννόησης ανάμεσα στο κράτος και τους πολίτες του.
Όταν η οικονομική πολιτική συναντά την καθημερινότητα
Για την κοινωνία, ο προϋπολογισμός δεν είναι αφηρημένη έννοια. Μεταφράζεται σε κόστος ζωής, φόρους, παροχές, μισθούς και προσδοκίες για το μέλλον. Κάθε απόφαση, όσο τεχνική κι αν παρουσιάζεται, έχει άμεσο αποτύπωμα στην καθημερινή εμπειρία των ανθρώπων. Εκεί ακριβώς γεννιέται και η ένταση.
Όταν οι αριθμοί δεν συνοδεύονται από σαφή εξήγηση και κοινωνικό πλαίσιο, δημιουργείται απόσταση. Οι πολίτες βλέπουν ένα κράτος που μιλά με όρους σταθερότητας και προβλέψεων, ενώ οι ίδιοι βιώνουν αβεβαιότητα. Αυτή η απόκλιση δεν αφορά μόνο το περιεχόμενο του προϋπολογισμού, αλλά τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνείται.
Η επανάληψη ενός γνώριμου μοτίβου
Η συζήτηση γύρω από τον προϋπολογισμό ακολουθεί συχνά ένα γνώριμο μοτίβο. Έντονες αντιδράσεις, δηλώσεις, αντιπαραθέσεις και, τελικά, μια αίσθηση ότι το κείμενο εγκρίνεται χωρίς να έχει προηγηθεί ουσιαστική κοινωνική κατανόηση. Δεν είναι απαραίτητα θέμα συμφωνίας ή διαφωνίας. Είναι θέμα συμμετοχής.
Όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι ο ρόλος τους περιορίζεται στην παρακολούθηση, η οικονομική πολιτική μετατρέπεται σε κάτι ξένο. Και όταν κάτι βιώνεται ως ξένο, δύσκολα γίνεται αποδεκτό, ακόμη κι αν περιέχει θετικά στοιχεία.
Τι αποκαλύπτει πραγματικά ο προϋπολογισμός
Πέρα από τις επιμέρους προβλέψεις, ο προϋπολογισμός αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: το επίπεδο εμπιστοσύνης ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία. Όσο μεγαλύτερη είναι η ανάγκη για εξηγήσεις και διαβεβαιώσεις, τόσο πιο εμφανές γίνεται ότι αυτή η εμπιστοσύνη δοκιμάζεται.
Η οικονομική πολιτική δεν λειτουργεί σε κενό. Χρειάζεται κοινωνική αποδοχή για να είναι βιώσιμη. Και αυτή η αποδοχή δεν χτίζεται μόνο με αριθμούς, αλλά με ειλικρινή διάλογο και κατανόηση των πραγματικών συνθηκών ζωής.
Ένα πρώτο ερώτημα που δεν είναι οικονομικό
Ίσως, λοιπόν, το πιο ουσιαστικό ερώτημα που θέτει ο νέος προϋπολογισμός δεν αφορά τα δημοσιονομικά μεγέθη. Αφορά το αν το κράτος και η κοινωνία μιλούν την ίδια γλώσσα. Αν οι προτεραιότητες που αποτυπώνονται στο χαρτί αντανακλούν τις εμπειρίες και τις ανάγκες των ανθρώπων που καλούνται να τις ζήσουν.
Αυτό το ερώτημα είναι το σημείο εκκίνησης για να καταλάβει κανείς γιατί κάθε προϋπολογισμός στην Ελλάδα προκαλεί κάτι περισσότερο από οικονομική συζήτηση. Προκαλεί μια ευρύτερη συζήτηση για τη σχέση εμπιστοσύνης, προσδοκιών και αντοχών.
Γιατί οι κοινωνικές αντιδράσεις επανέρχονται κάθε φορά
Όταν η οικονομική πολιτική γίνεται σύμβολο
Κάθε φορά που παρουσιάζεται ένας νέος προϋπολογισμός, οι κοινωνικές αντιδράσεις μοιάζουν γνώριμες. Διαμαρτυρίες, δυσαρέσκεια, αίσθηση αδικίας. Δεν πρόκειται απλώς για αντίδραση σε συγκεκριμένα μέτρα. Ο προϋπολογισμός λειτουργεί συχνά ως σύμβολο, ως συμπύκνωση ευρύτερων ανησυχιών που προϋπάρχουν.
Για πολλούς πολίτες, η οικονομική πολιτική δεν εκλαμβάνεται ως τεχνική άσκηση, αλλά ως ένδειξη του πώς το κράτος αντιλαμβάνεται την καθημερινή πραγματικότητα. Όταν υπάρχει απόσταση ανάμεσα σε αυτό που βιώνεται και σε αυτό που παρουσιάζεται, η αντίδραση δεν αφορά μόνο τους αριθμούς, αλλά το αίσθημα ότι δεν ακούγονται οι πραγματικές ανάγκεςΗ σύγκρουση δύο διαφορετικών αφηγήσεων.
Η κόπωση από τις επαναλαμβανόμενες προσαρμογές
Ένα από τα βασικά στοιχεία που τροφοδοτούν τις κοινωνικές αντιδράσεις είναι η κόπωση. Τα τελευταία χρόνια, μεγάλα τμήματα της κοινωνίας έχουν κληθεί επανειλημμένα να προσαρμοστούν. Να αντέξουν, να περιμένουν, να συμβιβαστούν με την ιδέα ότι η βελτίωση βρίσκεται πάντα λίγο πιο μπροστά.
Όταν αυτή η προσδοκία μετατίθεται συνεχώς στο μέλλον, η υπομονή εξαντλείται. Κάθε νέος προϋπολογισμός γίνεται τότε όχι μια υπόσχεση σταθερότητας, αλλά υπενθύμιση της διαρκούς αναμονής. Και η αναμονή, όταν δεν συνοδεύεται από σαφή προοπτική, γεννά δυσπιστία.
Η σύγκρουση δύο διαφορετικών αφηγήσεων
Στον δημόσιο διάλογο γύρω από τον προϋπολογισμό συγκρούονται συχνά δύο διαφορετικές αφηγήσεις. Από τη μία, η αφήγηση της μακροοικονομικής ισορροπίας, της σταθερότητας και των διεθνών υποχρεώσεων. Από την άλλη, η αφήγηση της καθημερινότητας, όπου οι αριθμοί μεταφράζονται σε λογαριασμούς, τιμές και ανασφάλεια.
Όταν αυτές οι δύο αφηγήσεις δεν συναντιούνται, δημιουργείται ένταση. Οι πολίτες δεν αμφισβητούν απαραίτητα την ανάγκη για οικονομικό σχεδιασμό. Αμφισβητούν το αν αυτός ο σχεδιασμός λαμβάνει επαρκώς υπόψη τη ζωή όπως τη ζουν οι ίδιοι. Η σύγκρουση δεν είναι ιδεολογική. Είναι εμπειρική.
Σύμφωνα με τα ευρήματα του ΟΟΣΑ για την εμπιστοσύνη στους δημόσιους θεσμούς, η αντίληψη των πολιτών για την αξιοπιστία των πληροφοριών και η σχέση τους με τα μέσα ενημέρωσης σχετίζονται στενά με την εμπιστοσύνη τους στους θεσμούς, δείχνοντας ότι η ποιότητα και η ακεραιότητα της δημόσιας πληροφόρησης παίζουν κρίσιμο ρόλο στη σχέση μεταξύ κυβέρνησης και κοινωνίας.
Η οικονομία ως πεδίο εμπιστοσύνης
Οι κοινωνικές αντιδράσεις γύρω από τον προϋπολογισμό αποκαλύπτουν κάτι ακόμη πιο ουσιαστικό: την κατάσταση της εμπιστοσύνης. Όταν υπάρχει εμπιστοσύνη, ακόμη και δύσκολες αποφάσεις μπορούν να γίνουν ανεκτές. Όταν η εμπιστοσύνη έχει διαβρωθεί, ακόμη και μέτρα με θετικό πρόσημο αντιμετωπίζονται με καχυποψία.
Η οικονομία, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι απλώς πεδίο διαχείρισης πόρων. Είναι πεδίο σχέσεων. Και οι σχέσεις αυτές δοκιμάζονται κάθε φορά που η κοινωνία αισθάνεται ότι καλείται να πληρώσει το κόστος χωρίς να συμμετέχει ουσιαστικά στη συζήτηση.
Γιατί η συζήτηση ξεφεύγει από τα ίδια τα οικονομικά δεδομένα
Γι’ αυτό και η δημόσια συζήτηση γύρω από τον προϋπολογισμό συχνά ξεφεύγει από τα οικονομικά μεγέθη. Μετατρέπεται σε συζήτηση για δικαιοσύνη, ισονομία και προοπτική. Θέματα που δεν χωρούν εύκολα σε πίνακες και ποσοστά, αλλά καθορίζουν το πώς μια κοινωνία αντιλαμβάνεται τον εαυτό της.
Όταν αυτά τα ερωτήματα μένουν αναπάντητα, ο προϋπολογισμός παύει να είναι εργαλείο πολιτικής και γίνεται αφορμή για επαναλαμβανόμενη ένταση. Και αυτή η ένταση δεν εκτονώνεται με αριθμούς, αλλά με ουσιαστικό διάλογο.
