Πίνακας περιεχομένου
Τραμπ, Ιράν και η νύχτα που μπορεί να αλλάξει τη Μέση Ανατολή
Όταν ένας Αμερικανός πρόεδρος βγαίνει δημόσια και ανεβάζει την πίεση σε αυτό το επίπεδο, η είδηση δεν είναι μόνο η φράση. Η είδηση είναι ότι η κρίση περνά από τη γλώσσα της αποτροπής στη γλώσσα της δοκιμής ισχύος. Αυτό ακριβώς συμβαίνει τώρα με την Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη.
Ο Ντόναλντ Τραμπ έθεσε ανοιχτό τελεσίγραφο, η Τεχεράνη δεν δείχνει διατεθειμένη να αποδεχθεί απλώς μια αμερικανική επιβολή όρων, και την ίδια ώρα οι στρατιωτικές κινήσεις, οι απειλές για κρίσιμες υποδομές και η μάχη για τα Στενά του Ορμούζ μετατρέπουν τη νύχτα αυτή σε πιθανό σημείο καμπής.
Το κρίσιμο για το κοινό είναι να φύγει από δύο εύκολες αλλά λανθασμένες αναγνώσεις. Η πρώτη είναι ότι «όλα είναι μπλόφα». Η δεύτερη είναι ότι «έρχεται οπωσδήποτε η απόλυτη καταστροφή μέσα σε λίγες ώρες».
Καμία από τις δύο δεν πατά σωστά στο έδαφος. Αυτό που προκύπτει από το σημερινό δημόσιο fact pattern είναι κάτι πιο σοβαρό και πιο επικίνδυνο: βρισκόμαστε σε μια φάση όπου η υπερδύναμη δεν θέλει να φανεί ότι υποχωρεί, ενώ το ιρανικό καθεστώς δεν θέλει να φανεί ότι γονατίζει. Αυτός είναι ο πιο εκρηκτικός συνδυασμός σε μια γεωπολιτική σύγκρουση.
Η ήδη επιβεβαιωμένη εικόνα δείχνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες συνέχισαν στρατιωτική πίεση με πλήγματα σε στρατιωτικούς στόχους στο νησί Χαργκ, ενώ ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς επέμεινε ότι δεν αλλάζει η βασική στρατηγική. Από την άλλη πλευρά, Ιρανός ανώτερος αξιωματούχος είπε στο Reuters ότι η Τεχεράνη θέτει ως όρους για μόνιμη ειρήνη τη διακοπή των αμερικανικών πληγμάτων, εγγυήσεις ότι αυτά δεν θα επαναληφθούν και αποζημιώσεις. Με απλά λόγια, οι δύο πλευρές δεν συγκρούονται μόνο στο πεδίο. Συγκρούονται ήδη πάνω στην ίδια τη βασική αρχή του τι θα θεωρηθεί «έξοδος» από την κρίση.
Το πρώτο μεγάλο ερώτημα: τι προσπαθεί να πετύχει πραγματικά η Ουάσιγκτον
Η Ουάσιγκτον δεν πιέζει μόνο για μια συμβολική υποχώρηση. Πιέζει ώστε να φανεί ότι η αμερικανική απειλή έχει υλικό βάρος και ότι οι αμερικανικές κόκκινες γραμμές δεν είναι διακοσμητικές. Για μια υπερδύναμη, αυτό δεν είναι θέμα απλώς γοήτρου. Είναι θέμα αποτροπής προς πολλούς αποδέκτες ταυτόχρονα: προς το Ιράν, προς τους συμμάχους της στην περιοχή, προς τις αγορές, αλλά και προς αντιπάλους που παρακολουθούν πώς λειτουργεί η αμερικανική ισχύς όταν αμφισβητείται ανοιχτά.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η Ουάσιγκτον θέλει απόψε τη μέγιστη κλιμάκωση. Σημαίνει όμως ότι χρειάζεται κάποιο αποτέλεσμα που να μπορεί να παρουσιαστεί ως απόδειξη ότι δεν μίλησε στον αέρα. Εκεί ακριβώς ανοίγουν τα ρεαλιστικά σενάρια της νύχτας: όχι μόνο το σενάριο της απόλυτης ανάφλεξης, αλλά και το σενάριο της ελεγχόμενης τιμωρητικής πίεσης, της βραχυπρόθεσμης παράτασης υπό απειλή ή της σκληρής διπλωματίας που συνεχίζεται παράλληλα με στρατιωτική δράση.
Αυτό το μοτίβο το έχει ήδη δει το κοινό και σε προηγούμενη φάση της ίδιας ιστορίας, όπως είχε καταγραφεί στο Newsio στο άρθρο για το παράθυρο 10–15 ημερών και τις αξιώσεις πλήγματος γύρω από τον Τραμπ και το Ιράν. Η σημερινή διαφορά είναι ότι η κρίση έχει ωριμάσει, το επιχειρησιακό ρίσκο είναι μεγαλύτερο και το πεδίο των πιθανών αντιποίνων έχει ανοίξει περισσότερο.
Το δεύτερο μεγάλο ερώτημα: τι μπορεί να κάνει το Ιράν χωρίς να αυτοκαταστραφεί
Το Ιράν δεν βρίσκεται σε εύκολη θέση. Αν αποδεχθεί αμερικανικούς όρους χωρίς αντίβαρο, θα φανεί εσωτερικά και περιφερειακά ότι λύγισε. Αν κλιμακώσει υπερβολικά, μπορεί να προκαλέσει πολύ βαρύτερο πλήγμα σε κρίσιμες δομές του. Η Τεχεράνη, λοιπόν, κινείται συνήθως στο πεδίο της «σκληρής άρνησης χωρίς πλήρη αυτοέκθεση»: δείχνει αδιαλλαξία, κρατά εργαλεία πίεσης, χτυπά επιλεκτικά ή απειλεί με ευρύτερη ζημιά, αλλά προσπαθεί να μην προσφέρει στον αντίπαλο ένα τέλειο πρόσχημα για καταστροφική απάντηση.
Αυτό είναι και το σημείο όπου αποκτούν τεράστια σημασία τα Στενά του Ορμούζ. Δεν είναι απλώς ένα γεωγραφικό πέρασμα. Είναι οικονομικός μοχλός πίεσης παγκόσμιας κλίμακας. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας, από εκεί διακινούνταν κατά μέσο όρο περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και προϊόντων την ημέρα το 2025, ενώ οι επιλογές παράκαμψης είναι περιορισμένες. Αυτό σημαίνει ότι για την Τεχεράνη το Ορμούζ δεν είναι μόνο στρατηγικό σημείο. Είναι εργαλείο διαπραγμάτευσης, απειλής και επιρροής στις διεθνείς αγορές.
Αυτό το υπόβαθρο το έχει ήδη εξηγήσει το Newsio στο άρθρο για τα πλήγματα σε ενεργειακές υποδομές και το χτύπημα πλοίου στα Στενά του Ορμούζ. Σήμερα, όμως, το ερώτημα είναι πιο άμεσο: αν η Τεχεράνη δεν υποχωρήσει, θα επιλέξει να σπρώξει ακόμη περισσότερο την κρίση εκεί όπου πονά ολόκληρο το παγκόσμιο σύστημα, δηλαδή στην ενέργεια, στη ναυσιπλοΐα και στην αίσθηση ότι τίποτε δεν είναι ασφαλές;
Τα τέσσερα βασικά σενάρια της νύχτας
Το πρώτο σενάριο είναι η βρώμικη, άχαρη, αλλά συχνά ρεαλιστική λύση μιας προσωρινής παράτασης υπό πίεση. Το Reuters μετέδωσε ότι το Πακιστάν ζήτησε επίσημα παράταση δύο εβδομάδων για να προχωρήσει η διαμεσολάβηση. Αν υπάρξει τέτοια εξέλιξη, δεν θα σημαίνει ειρήνη. Θα σημαίνει ότι καμία πλευρά δεν είναι ακόμη έτοιμη να περάσει στο σημείο χωρίς επιστροφή και ότι χρειάζεται λίγος χρόνος για να κερδηθεί είτε ένα καλύτερο παζάρι είτε μια πιο ελεγχόμενη επόμενη κίνηση.
Το δεύτερο σενάριο είναι η ελεγχόμενη στρατιωτική κλιμάκωση. Αυτό σημαίνει περισσότερα στοχευμένα πλήγματα, πιθανώς σε στρατιωτικές ή υποστηρικτικές δομές, χωρίς να ανοίξει αμέσως η πιο ακραία φάση κατά εκτεταμένων ενεργειακών ή πολιτικών υποδομών. Το στοιχείο που στηρίζει αυτό το σενάριο είναι ότι οι σημερινές αμερικανικές επιχειρήσεις στο Χαργκ, σύμφωνα με το Reuters, απέφυγαν μέχρι στιγμής να πλήξουν την ζωτικής σημασίας πετρελαϊκή υποδομή του νησιού. Δηλαδή υπάρχει ακόμη κλιμάκωση, αλλά όχι ακόμη πλήρης διάρρηξη όλων των ορίων.
Το τρίτο σενάριο είναι η περιφερειακή εξάπλωση. Σε αυτή την εκδοχή, η κρίση δεν μένει πια μόνο στην αμερικανοϊρανική γραμμή επαφής. Απλώνεται περισσότερο στον Κόλπο, σε ενεργειακές εγκαταστάσεις, σε θαλάσσιες οδούς, σε συμμάχους και σε υποδομές τρίτων χωρών.
Οι αγορές ήδη συμπεριφέρονται σαν να φοβούνται ακριβώς αυτό το ενδεχόμενο, με το πετρέλαιο πάνω από τα 110 δολάρια και με αυξημένη νευρικότητα στις ευρωπαϊκές μετοχές. Όταν οι αγορές τιμολογούν φόβο, δεν προεξοφλούν πάντα την καταστροφή· προεξοφλούν όμως ότι η πιθανότητα ζημιάς είναι πια αρκετά σοβαρή ώστε να μην αγνοείται.
Το τέταρτο σενάριο είναι το πιο ύπουλο: να μην γίνει η μεγάλη θεαματική έκρηξη που πολλοί περιμένουν στην οθόνη, αλλά να περάσουμε σε πιο εκτεταμένο πόλεμο κατά κρίσιμων συστημάτων. Οι αμερικανικές αρχές ασφαλείας προειδοποίησαν σήμερα ότι ιρανικές κυβερνοεπιθέσεις κατά κρίσιμων υποδομών των ΗΠΑ έχουν κλιμακωθεί από την αρχή του πολέμου, με στόχους που περιλαμβάνουν PLCs και SCADA σε νερό, ενέργεια και άλλους ευαίσθητους τομείς.
Αν αυτό βαθύνει, τότε η νύχτα μπορεί να γίνει «μεγάλη» χωρίς απαραίτητα να φαίνεται μόνο από πυραύλους και εκρήξεις. Μπορεί να γίνει μεγάλη μέσα από τη φθορά των ίδιων των συστημάτων που κρατούν μια κοινωνία όρθια.
Η πιο επικίνδυνη εκδοχή δεν είναι πάντα η πιο θορυβώδης
Πολλοί διαβάζουν μια τέτοια κρίση μόνο με όρους αεροπορικών πληγμάτων. Αυτό είναι λάθος. Το πραγματικά επικίνδυνο σημείο είναι όταν η σύγκρουση μεταφέρεται από τα κλασικά στρατιωτικά αντικείμενα στις κρίσιμες υποδομές και στην αντοχή της καθημερινότητας. Το Newsio έχει ήδη αναλύσει αυτή τη μετάβαση στο άρθρο Από τους πυραύλους στο νερό: γιατί η απειλή κατά των μονάδων αφαλάτωσης ανοίγει νέα φάση στον πόλεμο Ιράν–Ισραήλ. Εκεί φαίνεται καθαρά ότι η νέα λογική δεν αφορά μόνο στρατιωτική καταστροφή. Αφορά την ίδια τη λειτουργία κοινωνιών.
Αν λοιπόν η κατάσταση πάει πιο άσχημα απόψε, ο κόσμος δεν πρέπει να περιμένει μόνο το κλασικό σενάριο «μεγάλου χτυπήματος». Πρέπει να παρακολουθεί και κάτι πιο δύσκολο να αποτυπωθεί τηλεοπτικά αλλά εξίσου κρίσιμο: αν απειλούνται ή δοκιμάζονται νερό, ηλεκτρισμός, λιμάνια, θαλάσσιες ροές, συστήματα βιομηχανικού ελέγχου, διανομή καυσίμων. Εκεί αρχίζει η μετάβαση από τη θερμή κρίση στη στρατηγική φθορά.
Υπάρχει πραγματικά πιθανότητα κατάρρευσης του καθεστώτος;
Αυτό είναι το πιο φορτισμένο και το πιο εύκολο να ειπωθεί πρόχειρα. Η σοβαρή απάντηση είναι ότι δεν υπάρχουν αυτή τη στιγμή αρκετά δημόσια τεκμήρια για να παρουσιαστεί ως πιθανό άμεσο γεγονός μια γρήγορη κατάρρευση του καθεστώτος μέσα στη νύχτα. Υπάρχουν, όμως, επαρκείς λόγοι να θεωρείται πιθανή μια βαθύτερη φθορά του, μια σκληρότερη εσωτερική σύσφιγξη και μια αύξηση του πολιτικού κόστους που θα πληρώνει όσο η κρίση τραβά. Η βιαστική αφήγηση «απόψε τελειώνει» μπορεί να ακούγεται εντυπωσιακή, αλλά δεν είναι ακόμη δημοσιογραφικά ασφαλής.
Για να καταλάβει κανείς γιατί το θέμα είναι πιο σύνθετο, αρκεί να δει πώς το Newsio έχει ήδη αποτυπώσει τη διπλή γλώσσα του καθεστώτος στο γράμμα Πεζεσκιάν προς τους Αμερικανούς και το πλέγμα καταστολής, χρηματοδότησης και περιφερειακής αποσταθεροποίησης που στηρίζει την Τεχεράνη. Αυτές οι αναλύσεις δείχνουν ότι το καθεστώς διαθέτει ακόμη μηχανισμούς επιβίωσης, ακόμη κι όταν χάνει νομιμοποίηση ή δέχεται βαρύ εξωτερικό πλήγμα.
Τι σημαίνει όλο αυτό για τον απλό αναγνώστη εκτός περιοχής
Σημαίνει, πρώτα απ’ όλα, ότι η κρίση δεν είναι μακρινή. Αν τα Στενά του Ορμούζ μείνουν σε κατάσταση ομηρίας ή αν η αναμέτρηση περάσει σε ευρύτερο πόλεμο υποδομών, οι επιπτώσεις θα φανούν στο πετρέλαιο, στην εφοδιαστική αλυσίδα, στο κόστος μεταφοράς, στον πληθωρισμό, στην ψυχολογία των αγορών και τελικά στο πορτοφόλι νοικοκυριών πολύ μακριά από τον Περσικό Κόλπο. Η ευρύτερη εξάρτηση του παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος από το Ορμούζ εξηγείται καθαρά και από τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας.
Σημαίνει επίσης ότι η πληροφορία πρέπει να διαβάζεται με πειθαρχία. Σε τέτοιες νύχτες, το οικοσύστημα της παραπληροφόρησης λειτουργεί σχεδόν αυτόματα: «έπεσε το καθεστώς», «ξεκίνησε ο παγκόσμιος πόλεμος», «έκλεισε οριστικά το Ορμούζ», «έρχεται ολική επίθεση μέσα στις επόμενες ώρες». Μερικές από αυτές τις εκδοχές μπορεί αργότερα να πλησιάσουν την πραγματικότητα. Το πρόβλημα είναι ότι, όταν διακινούνται πριν επιβεβαιωθούν, θολώνουν την κρίση τη στιγμή που χρειάζεται η μεγαλύτερη δυνατή καθαρότητα.
Το πιθανότερο μοτίβο αυτής της νύχτας
Αν κάποιος αναγκαστεί να σταθεί σήμερα σε μία μόνο εκτίμηση, η πιο σοβαρή απάντηση είναι η εξής: το πιθανότερο δεν είναι η καθαρή ειρήνη, αλλά ούτε και το άμεσο τέλος όλων των ισορροπιών μέσα σε λίγες ώρες. Το πιθανότερο είναι ένα επικίνδυνο ενδιάμεσο: είτε μια σκληρή παράταση με πίεση, είτε μια ελεγχόμενη αλλά ουσιαστική στρατιωτική κλιμάκωση, είτε μια διεύρυνση προς ενεργειακές, θαλάσσιες και ψηφιακές υποδομές που θα κάνει την επόμενη μέρα βαρύτερη από τη σημερινή.
Με άλλα λόγια, η νύχτα μπορεί όντως να είναι μεγάλη. Αλλά το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν θα είναι «θερμή». Το πραγματικό ερώτημα είναι αν θα ανοίξει ένα νέο στάδιο σύγκρουσης στο οποίο η Μέση Ανατολή, η διεθνής ενέργεια και η ασφάλεια κρίσιμων συστημάτων θα μπουν σε ακόμα πιο σκοτεινή φάση. Αυτό, με βάση όσα είναι δημόσια γνωστά τώρα, δεν είναι υπερβολή. Είναι ο σοβαρότερος ρεαλιστικός φόβος.
