και το «Λογισμικό του Χάους»: γιατί η Τεχεράνη βλέπει την κρίση αλλιώς από τη Δύση
Το πιο επικίνδυνο λάθος της Δύσης απέναντι στην Τεχεράνη δεν είναι μόνο ότι υποτιμά την ιρανική ισχύ. Είναι ότι συνεχίζει να διαβάζει το ιρανικό καθεστώς με δυτική λογική κινδύνου. Υποθέτει ότι ο αντίπαλος φοβάται την κλιμάκωση, το χάος και το ενδεχόμενο μιας γενικευμένης καταστροφής περίπου όπως τα φοβάται ένα συμβατικό κράτος. Εκεί ακριβώς ανοίγει η γεωστρατηγική τρύπα.
Γιατί μέσα στον επαναστατικό πυρήνα του ιρανικού συστήματος, η κρίση δεν αντιμετωπίζεται πάντα μόνο ως απειλή. Μπορεί να αντιμετωπιστεί και ως ιστορική ευκαιρία, ως εργαλείο πίεσης, ακόμη και ως πεδίο μέσα στο οποίο το καθεστώς αποκτά ιδεολογικό νόημα και πολιτική δικαίωση.
Η βασική πίστη των Δωδεκαδικών Σιιτών στον κρυμμένο Ιμάμη, τον Μαχντί, είναι απολύτως υπαρκτή και κεντρική στη θρησκευτική τους παράδοση, όπως σημειώνει η Britannica.
Το κρίσιμο όμως δεν είναι απλώς η ύπαρξη αυτής της πίστης. Το κρίσιμο είναι τι συμβαίνει όταν τέτοια εσχατολογικά στοιχεία συναντούν επαναστατικό κράτος, Φρουρούς της Επανάστασης, πυραυλικά προγράμματα, περιφερειακούς proxies και στρατηγική αμφισημία.
Μελέτη του Middle East Institute εξηγεί ότι ο μαχντισμός έχει αποκτήσει αυξανόμενο ιδεολογικό βάρος μέσα στους Φρουρούς της Επανάστασης και συνδέεται με μια αποστολική ανάγνωση του ρόλου του Ιράν στην ιστορία, στη σύγκρουση και στην εξαγωγή της επανάστασης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αξιωματούχος της Τεχεράνης “θέλει” αυτομάτως έναν παγκόσμιο πόλεμο.
Σημαίνει όμως ότι η σχέση του συστήματος με το χάος, το ρίσκο και την τελική αναμέτρηση δεν είναι ίδια με τη σχέση που έχει η Δύση με αυτά τα ίδια φαινόμενα.
Και εδώ ακριβώς εμφανίζεται ο Abbas Araghchi. Όχι ως “μετριοπαθής” που αναιρεί το σύστημα, αλλά ως το λείο και πολιτισμένο interface του ίδιου συστήματος.
Το Reuters τον έχει περιγράψει ως ίσως τον ισχυρότερο υπουργό Εξωτερικών που είχε μέχρι σήμερα η Ισλαμική Δημοκρατία, με βαθιά εμπιστοσύνη από την κορυφή του καθεστώτος, με κομβικό ρόλο στις πυρηνικές διαπραγματεύσεις και με ιστορικές ρίζες μέσα στο ίδιο το κρατικό και πολεμικό σύστημα, συμπεριλαμβανομένης της θητείας του στους Φρουρούς της Επανάστασης στον πόλεμο Ιράν–Ιράκ. Άρα, το να παρουσιάζεται ο Araghchi σαν “νέος παίκτης” έξω από το λογισμικό της Ισλαμικής Δημοκρατίας είναι στρατηγική τύφλωση.
Η στρατηγική της αποκάλυψης δεν χρειάζεται να δηλώνεται για να λειτουργεί
Η Δύση αγαπά τις καθαρές δηλώσεις προθέσεων. Θέλει να ακούσει ότι ο άλλος “φοβάται τον πόλεμο”, “θέλει τη σταθερότητα” ή “αναζητά διπλωματική λύση”. Το ιρανικό επαναστατικό σύστημα δεν χρειάζεται να μιλήσει έτσι για να είναι αποτελεσματικό.
Του αρκεί να λειτουργεί με τρόπο που επιτρέπει στην κρίση να πολλαπλασιάζει την επιρροή του. Εδώ βρίσκεται το πραγματικό νόημα του «Λογισμικού του Χάους». Δεν είναι ανάγκη να διακηρύσσεται δημόσια ότι η αποσταθεροποίηση είναι επιθυμητή.
Αρκεί το σύστημα να δείχνει, μέσα από τη συμπεριφορά του, ότι η αποσταθεροποίηση δεν το αποτρέπει όσο αποτρέπει έναν δυτικό αντίπαλο.
Αυτό φαίνεται καθαρά και στο Ορμούζ. Reuters κατέγραψε ότι ο Araghchi δήλωσε τον Μάρτιο πως το Στενό του Ορμούζ δεν είναι κλειστό για όλους, αλλά μόνο για τους «εχθρούς», και αργότερα, τον Απρίλιο, ότι το πέρασμα για τα εμπορικά πλοία ήταν ανοιχτό μέσα στο παράθυρο της εκεχειρίας.
Οι αγορές αντέδρασαν, το πετρέλαιο υποχώρησε, η ψυχολογία χαλάρωσε. Όμως λίγο μετά, η αβεβαιότητα επέστρεψε, ναυτιλιακές ζητούσαν ξανά διαβεβαιώσεις και το Reuters περιέγραφε το σκηνικό ως επανάληψη του μοτίβου “open, closed, talks on, talks off, repeat”. Αυτό είναι το θεμέλιο του άρθρου: ο Araghchi δεν είναι απλώς άνθρωπος της διπλωματίας. Είναι άνθρωπος του timing.
Εδώ δένει άμεσα και το δικό μας προηγούμενο πλαίσιο στο «Η “Μέγγενη” του Ορμούζ: γιατί ο πόλεμος στο Ιράν διεξάγεται στην τσέπη σου». Εκεί εξηγήσαμε πώς το choke point γίνεται οικονομική μέγγενη. Εδώ πηγαίνουμε βαθύτερα: δείχνουμε ποιο λογισμικό επιτρέπει σε αυτό το choke point να χρησιμοποιείται όχι μόνο ως στρατιωτικός μοχλός αλλά και ως ψυχολογικός, αγοραίος και ιδεολογικός επιταχυντής.
Ο Araghchi ως “προγραμματιστής” του επιτρεπτού χάους
Το λάθος πολλών δυτικών αναλύσεων είναι ότι βλέπουν τον Araghchi σαν τεχνοκράτη με καλύτερο ύφος από τους υπόλοιπους. Δεν είναι αυτό. Είναι operator. Είναι ο άνθρωπος που μετατρέπει το βάθος του καθεστώτος σε γλώσσα που μπορεί να περάσει μέσα από αγορές, πρεσβείες, μέσα ενημέρωσης και δυτικά ακροατήρια χωρίς να ενεργοποιεί αμέσως τον πλήρη συναγερμό.
Το Reuters σημειώνει ότι ο ίδιος έχει περιγράψει την ιρανική διαπραγματευτική προσέγγιση ως “bazaar style” — επίμονο, ανθεκτικό, αργό παζάρι που θέλει χρόνο και υπομονή. Σε ατομικό επίπεδο αυτό ακούγεται σαν διπλωματικό ύφος. Σε κρατικό επίπεδο, όμως, σημαίνει κάτι πιο βαρύ: φθείρω, κερδίζω χρόνο, αποσυμπιέζω, δοκιμάζω τα όρια του άλλου, ξανασφίγγω.
Γι’ αυτό η Δύση διαβάζει λάθος το “χαμόγελο”. Νομίζει ότι βλέπει διαλλακτικότητα. Συχνά βλέπει εργαλειοποίηση της ανάσας. Στο δικό μας editorial λεξικό, αυτό είναι ακριβώς το σημείο όπου η διπλωματία και η taqiyya γίνονται λειτουργικά ταυτόσημες: το ένα χέρι καθησυχάζει όσο το άλλο διατηρεί την πίεση ενεργή.
Δεν είναι αντίθετα. Είναι division of labor μέσα στο ίδιο καθεστώς. Το ένα πρόσωπο μιλά για αποκλιμάκωση. Το άλλο κρατά τη δυνατότητα της νέας κλιμάκωσης διαθέσιμη.
Αυτό δένει και με το δικό μας εσωτερικό άρθρο «Η Αμερική απέναντι στον Araghchi: όταν η διπλωματία διαπραγματεύεται με το λείο πρόσωπο της ίδιας απειλής». Εκεί φάνηκε καθαρά γιατί η Ουάσινγκτον, όταν κάθεται απέναντι στον Araghchi, δεν έχει απέναντί της έναν άλλο κόσμο. Έχει απέναντί της το πιο λείο interface του ίδιου μηχανισμού πίεσης.
Η ήττα της δυτικής λογικής δεν είναι στρατιωτική. Είναι ερμηνευτική
Η Δύση διαπραγματεύεται συνήθως σαν να έχει απέναντί της έναν παίκτη που φοβάται την αυτοκαταστροφή με τον ίδιο τρόπο που τη φοβάται η ίδια. Εκεί βρίσκεται η πιο μεγάλη παρανόηση. Δεν χρειάζεται να ισχυριστεί κανείς ότι η Τεχεράνη “θέλει” απαραιτήτως τον Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο για να δει το πρόβλημα.
Αρκεί να αναγνωρίσει ότι τμήματα του επαναστατικού της συστήματος βλέπουν την κλιμάκωση, την τελική κρίση και την ιστορική αναμέτρηση μέσα από πρίσμα πιο ανθεκτικό στο χάος, πιο ιδεολογικά φορτισμένο και λιγότερο φοβικό από το δυτικό. Το MEI μιλά καθαρά για αυξανόμενη σύνδεση IRGC, πυραύλων, πολιτοφυλακών και μαχντισμού.
Αυτό αλλάζει όλο το πλαίσιο αποτροπής. Γιατί η κλασική δυτική αποτροπή βασίζεται στην ιδέα ότι ο αντίπαλος φοβάται το χάος όσο το φοβάσαι εσύ.
Όταν αυτό δεν ισχύει απόλυτα, όταν το χάος μπορεί να ερμηνευθεί και ως εργαλείο ιστορικού ρόλου ή ως σκαλοπάτι “δικαίωσης”, τότε η απειλή της καταστροφής χάνει ένα μέρος από την αποτρεπτική της ισχύ. Εκεί δεν έχεις απλώς διαφορά συμφερόντων. Έχεις διαφορά κοσμολογίας.
Γι’ αυτό και η αμερικανική ή δυτική λογική περί “αγοράς ειρήνης” ή “σταθερότητας με κάθε κόστος” είναι τόσο εύκολο να παγιδευτεί. Αν ο ένας παίζει για να αποφύγει το χειρότερο και ο άλλος ξέρει να μετατρέπει το χειρότερο σε πεδίο πίεσης ή ακόμη και σε ιδεολογικό κεφάλαιο, τότε οι δύο πλευρές δεν κάθονται πραγματικά στο ίδιο τραπέζι. Κάθονται πάνω από δύο διαφορετικούς χάρτες της πραγματικότητας.
Το Ορμούζ ως μικρογραφία αποκαλυπτικής λογικής
Δεν χρειάζεται να περιμένει κανείς “το τέλος του κόσμου” για να δει πώς λειτουργεί αυτό το λογισμικό. Το βλέπει ήδη στο Ορμούζ. Σήμερα το στενό ανοίγει, αύριο κλείνει, μεθαύριο οι συνομιλίες ζωντανεύουν, μετά βυθίζονται ξανά.
Το Reuters περιέγραψε αυτό το μοτίβο σαν συνεχή παράλυση της περιοχής, με δεκάδες δεξαμενόπλοια να έχουν εγκλωβιστεί, τα ασφάλιστρα να εκτοξεύονται και την αβεβαιότητα να γίνεται το ίδιο το προϊόν της κρίσης. Το σημείο εδώ δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι φιλοσοφικό: η αβεβαιότητα γίνεται εργαλείο κυριαρχίας.
Ο Araghchi είναι χρήσιμος σε αυτό ακριβώς γιατί ξέρει να μετατρέπει την αβεβαιότητα σε “διαπραγματεύσιμη” ανάσα. Να μιλά έτσι ώστε η αγορά να πιστεύει για λίγο ότι κάτι σταθεροποιείται, ενώ το πεδίο παραμένει ρευστό. Αν ο αντίπαλος λειτουργεί με λογική σταθερότητας, αυτό τον μπερδεύει. Αν ο αντίπαλος λειτουργεί με λογική ιστορικής αποστολής, αυτό τον εξυπηρετεί.
Εδώ κουμπώνει φυσικά και το προηγούμενο δικό μας εσωτερικό κομμάτι «Taqiyya+: Η σπίθα της ιερής εξαπάτησης και ο αρχιτέκτονας του χάους». Εκεί δείξαμε πώς ο Araghchi χρησιμοποιεί τη γλώσσα της αποκλιμάκωσης ως παράθυρο αγοραίας αποσυμπίεσης. Εδώ εξηγούμε γιατί αυτό δεν είναι απλώς τεχνική. Είναι τμήμα μιας βαθύτερης ιδεολογικής αντοχής απέναντι στην ίδια την κρίση.
Ο Araghchi δεν θέλει απλώς να παίξει στη σκακιέρα. Θέλει να αλλάξει τους κανόνες της
Το πιο επικίνδυνο συμπέρασμα δεν είναι ότι ο Araghchi είναι “κακός” ή “σκληρός”. Το πιο επικίνδυνο συμπέρασμα είναι ότι ο Araghchi ανήκει σε ένα σύστημα που δεν προσέρχεται στο τραπέζι με την ίδια υπαρξιακή λογική που φαντάζεται η Δύση.
Όταν η Ουάσινγκτον ή οι Ευρωπαίοι θεωρούν ότι ο φόβος μιας μεγάλης κλιμάκωσης αρκεί για να πειθαρχήσει την Τεχεράνη, μπορεί να πέφτουν στο πιο βαθύ στρατηγικό τους λάθος.
Γιατί απέναντί τους δεν έχουν μόνο έναν παίκτη που θέλει καλύτερη συμφωνία. Έχουν και τμήματα ενός επαναστατικού κράτους που έχουν μάθει να επιβιώνουν μέσα από την κρίση, να επενδύουν στην ασάφεια και να βλέπουν στο χάος κάτι περισσότερο από απειλή.
Άρα όχι, δεν χρειάζεται να γράψουμε ότι “το Ιράν θέλει οπωσδήποτε τον Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο” για να είμαστε βαλλιστικοί. Το ισχυρότερο και σοβαρότερο είναι αυτό: η Τεχεράνη δεν φοβάται την κρίση με τον ίδιο τρόπο που τη φοβάται η Δύση, και αυτό κάνει τον Abbas Araghchi πολύ πιο επικίνδυνο απ’ όσο φαίνεται. Γιατί ο άνθρωπος αυτός δεν μεταφέρει απλώς μηνύματα. Μεταφέρει ένα άλλο μοντέλο σχέσης με το ρίσκο, τον χρόνο, την αποσταθεροποίηση και την ιστορική αποστολή.
Το ασφαλές αλλά βαλλιστικό συμπέρασμα
Ο Abbas Araghchi δεν είναι απλώς ένας παίκτης στη σκακιέρα της Μέσης Ανατολής. Είναι το λείο, πολιτισμένο, διεθνώς αναγνώσιμο πρόσωπο ενός συστήματος που έχει μάθει να διαχειρίζεται το χάος όχι μόνο ως κίνδυνο αλλά και ως στρατηγικό πόρο. Η πίστη στον Μαχντί και η απόκρυψη του κρυμμένου Ιμάμη είναι πραγματικές και θεμελιώδεις για τον Δωδεκαδικό Σιιτισμό.
Η σύνδεση του μαχντισμού με την ιδεολογία τμημάτων των Φρουρών της Επανάστασης είναι τεκμηριωμένη. Και ο Araghchi είναι αποδεδειγμένα βαθιά δεμένος με το ίδιο κρατικό σύστημα που χρησιμοποιεί το Ορμούζ, τη διπλωματία και την αμφισημία ως πεδία πίεσης.
Το πραγματικό πρόβλημα για τη Δύση δεν είναι μόνο ότι υποτιμά τον Araghchi. Είναι ότι εξακολουθεί να υποθέτει πως ο συνομιλητής της φοβάται το τέλος όσο το φοβάται και η ίδια.
Αν αυτή η υπόθεση είναι λανθασμένη, τότε η δυτική αποτροπή, η δυτική διαπραγμάτευση και η ίδια η δυτική λογική σταθερότητας μπαίνουν σε πεδίο βαθιάς αδυναμίας. Και τότε ο Araghchi δεν φαίνεται πια σαν ακόμη ένας διπλωμάτης.
Φαίνεται σαν αυτό που είναι: ο προγραμματιστής της αβεβαιότητας για λογαριασμό ενός καθεστώτος που ξέρει να χρησιμοποιεί την κρίση σαν ιστορικό εργαλείο.
