Πίνακας περιεχομένου
Από το εδάφιο στην επιβολή: πώς φονταμενταλιστικές αναγνώσεις του Κορανίου γίνονται λογισμικό εξουσίας
Το κρίσιμο ζήτημα με το Κοράνι δεν είναι να βαφτιστεί συλλογικά μια ολόκληρη θρησκεία ως βίαιη ούτε να στοχοποιηθούν εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι. Το πραγματικό και πολύ πιο σοβαρό πρόβλημα αρχίζει όταν συγκεκριμένα κορανικά εδάφια, μαζί με κυριολεκτικές και φονταμενταλιστικές ερμηνείες τους, μετατρέπονται σε γλώσσα νομιμοποίησης για καταστολή, ιεραρχία, ανισότητα και κρατική ή παρακρατική βία.
Ο ίδιος ο ΟΗΕ επισημαίνει ότι η τρομοκρατία και ο βίαιος εξτρεμισμός δεν πρέπει να ταυτίζονται με καμία θρησκεία, αλλά αυτό δεν αναιρεί το γεγονός ότι θρησκευτικά κείμενα μπορούν να εργαλειοποιηθούν πολιτικά και στρατιωτικά.
Ακριβώς εκεί πρέπει να χτυπήσει μια ώριμη ανάλυση. Όχι στο φτηνό σύνθημα «όλοι είναι ίδιοι», αλλά στο πώς ορισμένα καθεστώτα και εξτρεμιστικά δίκτυα παίρνουν εδάφια, τα απομονώνουν από ανταγωνιστικές ερμηνευτικές παραδόσεις, τα διδάσκουν ως απόλυτο κανόνα και τα μετατρέπουν σε operational code για έλεγχο του σώματος, της γυναίκας, της οικογένειας, του “άλλου” και τελικά της ίδιας της κοινωνίας.
Το USIP έχει προειδοποιήσει ότι η μονοδιάστατη ανάγνωση του βίαιου εξτρεμισμού κρύβει τον ρόλο θεσμών, κρατών και μηχανισμών που μετατρέπουν τη θρησκευτική γλώσσα σε σύστημα εξουσίας.
Τι υπάρχει όντως στα εδάφια — και τι συχνά παραμορφώνεται στις διαδικτυακές λίστες
Το πρώτο βήμα είναι η ακρίβεια. Στις διαδικτυακές λίστες τύπου «20 σημεία» ανακατεύονται υπαρκτά εδάφια, μεταγενέστερη νομική παράδοση, πολεμικό context και συχνά υπεραπλουστεύσεις.
Υπάρχουν όντως εδάφια που σήμερα διαβάζονται ως σκληρά ή χρησιμοποιούνται σκληρά: το 4:34 μιλά για ανδρική κηδεμονία και επιτρέπει κλιμακωμένη πειθαρχία προς τη σύζυγο, το 4:24 αναφέρεται σε αιχμάλωτες γυναίκες “που κατέχει το δεξί σας χέρι”, το 9:29 μιλά για μάχη ώσπου οι “άνθρωποι της Γραφής” να πληρώσουν jizya σε καθεστώς υποταγής, και το 47:4 περιγράφει πολεμική βία εναντίον των απίστων στο πεδίο μάχης. Αυτά υπάρχουν στο κείμενο και δεν είναι επινόηση.
Όμως δεν στέκουν όλα τα σημεία της λίστας το ίδιο. Για παράδειγμα, το 24:4 αφορά κατηγορία μοιχείας εναντίον “σεμνών γυναικών” και απαίτηση τεσσάρων μαρτύρων για τον κατήγορο, όχι ρητή κορανική διάταξη “απόδειξης βιασμού” όπως συχνά κυκλοφορεί.
Αντίστοιχα, η θανατική ποινή για αποστασία αποδίδεται συνήθως περισσότερο στη μεταγενέστερη χαντιθική και νομική παράδοση παρά σε ένα ενιαίο, ρητό κορανικό verdict· ακόμα και η σύγχρονη σχετική συζήτηση το αναγνωρίζει αυτό. Με άλλα λόγια, χρειάζεται πειθαρχία: άλλο τι λέει πράγματι το κείμενο, άλλο τι έχτισε πάνω του η μεταγενέστερη εξουσία.
Τα τέσσερα σημεία που έχουν πραγματικό βάρος στον σύγχρονο κόσμο
Το πρώτο είναι η ιεραρχία μέσα στην οικογένεια. Το 4:34 παραμένει ένα από τα πιο επίμαχα εδάφια επειδή προσφέρει έδαφος σε πατριαρχικές και αυταρχικές αναγνώσεις της οικογένειας, ειδικά όταν συνδέεται με κρατικές ή ιερατικές δομές που θέλουν να παρουσιάσουν την ανισότητα ως ιερή τάξη.
Όταν αυτό το εδάφιο διδάσκεται όχι ως ιστορικό κείμενο προς ερμηνεία αλλά ως αδιαπραγμάτευτος κοινωνικός κανόνας, τότε γίνεται εργαλείο πειθαρχίας.
Το δεύτερο είναι το πεδίο δουλείας, αιχμαλωσίας και σεξουαλικής κατοχής. Το 4:24, σε συνδυασμό με τη γλώσσα του “δεξιού χεριού”, δείχνει ότι το κορανικό κείμενο μιλά μέσα σε έναν κόσμο όπου η αιχμαλωσία και η δουλεία είναι παρούσες.
Αυτό δεν είναι μικρή λεπτομέρεια. Είναι ακριβώς το είδος της φράσης που αργότερα μπορεί να χρησιμοποιηθεί από εξουσιαστικούς μηχανισμούς ως νομιμοποιητική γέφυρα για καταναγκασμό και κατάχρηση.
Το τρίτο είναι η σχέση με τον μη μουσουλμάνο υπό καθεστώς κυριαρχίας. Το 9:29 για τη jizya δεν είναι απλώς θρησκευτικό σχόλιο. Έχει ιστορικά διαβαστεί ως βάση για μια ιεραρχική πολιτική τάξη όπου ο μη μουσουλμάνος πληρώνει για να παραμένει ανεκτός. Η Britannica περιγράφει τη jizya ως ιστορικό φόρο που κατέβαλλαν μη μουσουλμανικοί πληθυσμοί στους μουσουλμάνους άρχοντές τους. Εδώ η θρησκεία παύει να είναι μόνο πίστη και γίνεται σύστημα εξουσίας πάνω σε πληθυσμούς.
Το τέταρτο είναι η πολεμική γλώσσα. Το 47:4 μιλά καθαρά με όρους μάχης και θανάτωσης “όταν συναντάτε τους άπιστους” στο πεδίο σύγκρουσης. Ο φονταμενταλιστής ή ο θεοκρατικός μηχανισμός δεν χρειάζεται όλο το κείμενο. Του αρκούν λίγοι σκληροί πυρήνες για να χτίσει μια ολόκληρη πολιτική παιδαγωγική βίας. Εκεί ακριβώς το ιερό μετατρέπεται σε στρατολογικό λεξιλόγιο.
Από το κείμενο στο καθεστώς
Το σημείο καμπής δεν είναι το ίδιο το εδάφιο. Είναι η στιγμή που ένας θεσμός λέει: “Αυτό δεν είναι απλώς κείμενο. Αυτό είναι ο νόμος του δημόσιου βίου.” Τότε εμφανίζεται η θεοκρατική μηχανή. Στο Ιράν, η γλώσσα της θρησκευτικής νομιμοποίησης έχει συνδεθεί με συστηματική καταστολή, ιδιαίτερα απέναντι σε γυναίκες και κορίτσια.
Η έκθεση της αποστολής διερεύνησης του ΟΗΕ για την κλιμακούμενη καταστολή στο Ιράν μιλά για εντεινόμενη επιτήρηση, διακρίσεις και κρατικά υποκινούμενη “επαγρύπνηση” για να συντριβεί η διαφωνία μετά το “Woman, Life, Freedom”. Αυτή είναι η στιγμή όπου το ερμηνευτικό οπλοστάσιο κουμπώνει με τον μηχανισμό βίας.
Εδώ συνδέεται και το δικό μας ήδη υπάρχον background. Στο «Ιράν: γιατί η προπαγάνδα φωνάζει “Θάνατος στην Αμερική”» έχουμε ήδη δείξει ότι στο ιρανικό σύστημα η προπαγάνδα δεν είναι διακοσμητική. Είναι μέρος της ίδιας της διακυβέρνησης. Και στο «Καθεστώς της Τεχεράνης: Δισεκατομμύρια, Καταστολή και Περιφερειακή Αποσταθεροποίηση» έχει ήδη αποτυπωθεί πώς ο λαός δεν ταυτίζεται με τη μηχανή που κυβερνά από πάνω του.
Αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη: άλλο ο πιστός ή ο πολίτης, άλλο το καθεστώς που κλέβει το κύρος του ιερού για να ντύσει την κυριαρχία του.
Γιατί αυτό δεν είναι “θεολογική λεπτομέρεια”, αλλά θέμα ισχύος
Όταν ο έλεγχος της γυναίκας, η ιεραρχία απέναντι στον μη μουσουλμάνο, η πολεμική γλώσσα και η υποχρεωτική πειθαρχία βαφτίζονται θεϊκή τάξη, τότε η εξουσία αποκτά κάτι παραπάνω από νόμους: αποκτά μεταφυσική ασπίδα. Ο αντίπαλος δεν εμφανίζεται απλώς ως διαφωνών. Εμφανίζεται ως εχθρός της ίδιας της αλήθειας. Αυτό είναι το πραγματικό λογισμικό επιβολής.
Γι’ αυτό και η συζήτηση δεν πρέπει να μένει στο επίπεδο “ειρηνικό ή μη ειρηνικό βιβλίο”. Το σοβαρό ερώτημα είναι άλλο: ποια εδάφια ενεργοποιούνται, από ποιους, με ποια ερμηνευτική παράδοση, με ποιους θεσμούς και προς ποιον πολιτικό στόχο. Εκεί διαμορφώνεται το σύγχρονο πρόβλημα. Όχι στη γενική ύπαρξη ενός ιερού βιβλίου, αλλά στη μετατροπή επιλεγμένων κομματιών του σε κρατικό, παρακρατικό ή τρομοκρατικό κώδικα.
Τι πρέπει να κρατήσει ο αναγνώστης
Πρώτον, δεν είναι σοβαρό να λέγεται ότι “όλα” όσα κυκλοφορούν στις διαδικτυακές λίστες είναι ακριβή όπως γράφονται. Ορισμένες αποδόσεις είναι ανακριβείς ή ανακατεύουν Κοράνι, hadith και μεταγενέστερη νομική παράδοση. Δεύτερον, δεν είναι επίσης σοβαρό να λέγεται ότι “τίποτα” από αυτά δεν έχει βάση.
Υπάρχουν πράγματι σκληρά εδάφια και υπάρχουν πράγματι φονταμενταλιστικές ερμηνείες που τα μετατρέπουν σε λογισμικό εξουσίας. Τρίτον, η μεγάλη μάχη δεν είναι ανάμεσα σε “καλούς” και “κακούς πολιτισμούς”. Είναι ανάμεσα στον άνθρωπο και στη μηχανή που παίρνει το ιερό και το κάνει εργαλείο φόβου.
Αυτός είναι και ο λόγος που το θέμα αφορά τον σύγχρονο κόσμο βαθιά. Όχι επειδή κάθε πιστός είναι το ίδιο πράγμα, αλλά επειδή όταν ένα καθεστώς ή ένα εξτρεμιστικό δίκτυο μπορεί να δείξει στο κοινό του κείμενα, φόβο, ιεραρχία και “άδεια” για επιβολή, τότε αποκτά μια εξαιρετικά ανθεκτική μορφή νομιμοποίησης.
Και εκεί ακριβώς χρειάζεται η πιο ψύχραιμη, πιο ανθρώπινη και πιο αμείλικτη ανάλυση. Στο ίδιο πλαίσιο διαβάζεται και το «Όταν η Τεχεράνη φοβάται τον αφανισμό»: όταν η εξουσία φοβάται ότι χάνει τη φυσική νομιμοποίησή της, σκληραίνει το αφήγημα, τη διπλωματία και την επίκληση του ιερού.
