Πίνακας περιεχομένων
Ο Λίβανος δεν ζητά απλώς ηρεμία — ζητά να ξαναγίνει κράτος
Η Χεζμπολάχ δεν αντιμετωπίζεται πλέον μόνο ως «αντίσταση» ή ως ένοπλη οργάνωση στα νότια σύνορα. Αντιμετωπίζεται όλο και πιο καθαρά ως το κεντρικό πρόβλημα κυριαρχίας του Λιβάνου: ποιος αποφασίζει για πόλεμο και ειρήνη, η Βηρυτός ή ένας ένοπλος μηχανισμός δεμένος με την Τεχεράνη;
Η νέα φάση είναι αποκαλυπτική. Η λιβανική κυβέρνηση έχει κινηθεί προς σχέδιο περιορισμού των όπλων εκτός κρατικού ελέγχου, ενώ η Χεζμπολάχ απορρίπτει τον αφοπλισμό και επιμένει ότι τα όπλα της παραμένουν αναγκαία. Το ζήτημα δεν είναι θεωρητικό.
Το Reuters μετέδωσε ότι η κυβέρνηση του Λιβάνου απαγόρευσε στρατιωτικές ενέργειες της Χεζμπολάχ μετά από επίθεση κατά του Ισραήλ, ενώ ο πρωθυπουργός Ναουάφ Σαλάμ δήλωσε πως το κράτος δεν αναζητά σύγκρουση με τη Χεζμπολάχ, αλλά «δεν θα εκφοβιστεί».
Αυτό είναι το σημείο όπου τελειώνει ο μύθος. Ο Λίβανος δεν καταστρέφεται επειδή υπερασπίζεται ενιαία τα σύνορά του με κρατική απόφαση.
Καταστρέφεται επειδή ένα κομμάτι ένοπλης ισχύος λειτουργεί έξω από το κράτος, συνδέει το λιβανικό έδαφος με την ιρανική στρατηγική και μετατρέπει ολόκληρη τη χώρα σε πεδίο αντιποίνων, πίεσης και περιφερειακού εκβιασμού.
Η Χεζμπολάχ ως πρόβλημα κυριαρχίας, όχι ως απλή πολιτοφυλακή
Η παλιά αφήγηση έλεγε ότι η Χεζμπολάχ προστατεύει τον Λίβανο. Η σημερινή πραγματικότητα δείχνει κάτι πιο σκληρό: όσο η οργάνωση κρατά όπλα έξω από το κράτος, ο Λίβανος δεν μπορεί να λειτουργήσει ως πλήρης κυρίαρχη δημοκρατία.
Κανένα κράτος δεν μπορεί να θεωρείται κυρίαρχο όταν μια μη κρατική δύναμη αποφασίζει μόνη της πότε θα ανοίξει μέτωπο, πότε θα κλιμακώσει, πότε θα προκαλέσει αντίποινα και πότε θα χρησιμοποιήσει τον νότιο Λίβανο ως στρατηγική προέκταση άλλης πρωτεύουσας.
Αυτή η γραμμή δεν είναι πια θεωρητική. Η λιβανική κυβέρνηση έχει ήδη δεσμεύσει τον στρατό να επεξεργαστεί σχέδιο που θα φέρει τα όπλα όλων των ένοπλων ομάδων υπό κρατικό έλεγχο. Το Reuters κατέγραψε ότι η Χεζμπολάχ απέρριψε την κυβερνητική προσπάθεια και τον χρονικό ορίζοντα εφαρμογής, παρουσιάζοντας τον αφοπλισμό ως κίνηση που εξυπηρετεί το Ισραήλ.
Εδώ βρίσκεται η ουσία: η Χεζμπολάχ δεν απορρίπτει απλώς ένα σχέδιο. Απορρίπτει την ίδια την αρχή ότι μόνο το κράτος πρέπει να έχει την τελική ευθύνη για την εθνική άμυνα.
Ο ξένος πόλεμος πάνω σε λιβανικό έδαφος
Η πιο επικίνδυνη φράση για τον Λίβανο είναι «πόλεμος του Λιβάνου». Διότι συχνά δεν πρόκειται για πόλεμο που αποφάσισε ο Λίβανος ως κράτος. Πρόκειται για πόλεμο που διεξάγεται πάνω σε λιβανικό έδαφος, με λιβανικό κόστος, αλλά μέσα σε στρατηγική που υπερβαίνει τη Βηρυτό.
Η Χεζμπολάχ λειτουργεί ως ο ισχυρότερος βραχίονας του ιρανικού δικτύου επιρροής στην Ανατολική Μεσόγειο. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε Λιβανέζος Σιίτης ταυτίζεται με την οργάνωση. Δεν σημαίνει επίσης ότι η κοινωνία του Λιβάνου είναι ενιαία απέναντι στο ζήτημα.
Σημαίνει όμως ότι η στρατιωτική απόφαση της Χεζμπολάχ έχει συνέπειες για όλους: Μαρωνίτες, Σουνίτες, Δρούζους, κοσμικούς Σιίτες και κάθε πολίτη που βλέπει τη χώρα του να πληρώνει αποφάσεις που δεν πέρασαν από το κράτος.
Το Newsio έχει ήδη αναλύσει ότι ο Λίβανος μπαίνει σε νέα φάση, όπου η Χεζμπολάχ αντιμετωπίζεται πιο εμφανώς ως πρόβλημα κρατικής κυριαρχίας και όχι μόνο ως εργαλείο αποτροπής. Αυτή η μετατόπιση είναι κομβική. Ανοίγει το ερώτημα που η Βηρυτός απέφευγε για χρόνια: μπορεί να υπάρξει κράτος όταν υπάρχει στρατός μέσα στον στρατό;
Η οικονομική σήψη δεν είναι άσχετη με τα όπλα
Η κρίση του Λιβάνου δεν είναι μόνο στρατιωτική. Είναι θεσμική, οικονομική και πολιτική. Η χώρα έχει ζήσει τραπεζική κατάρρευση, νομισματική εξαΰλωση, θεσμική παράλυση και μόνιμη αδυναμία κρατικής ανασυγκρότησης.
Η Χεζμπολάχ δεν δημιούργησε μόνη της όλες τις παθογένειες του λιβανικού συστήματος. Αυτό θα ήταν απλοποίηση. Η διαφθορά, ο σεχταρισμός, η τραπεζική κρίση και οι πολιτικές ελίτ έχουν βαθιές ρίζες. Όμως η ύπαρξη μιας ένοπλης δύναμης εκτός κρατικού ελέγχου κάνει κάθε μεταρρύθμιση πιο δύσκολη και κάθε προσπάθεια σταθεροποίησης πιο εύθραυστη.
Ένα κράτος που δεν ελέγχει τα όπλα του δεν μπορεί να πείσει επενδυτές, πολίτες, ξένες κυβερνήσεις ή διεθνείς θεσμούς ότι ελέγχει το μέλλον του. Η οικονομία χρειάζεται προβλεψιμότητα. Η Χεζμπολάχ παράγει το αντίθετο: στρατηγική αβεβαιότητα.
Η «αντίσταση» ως αφήγημα που γυρίζει εναντίον του Λιβάνου
Για δεκαετίες, η Χεζμπολάχ οικοδόμησε τη νομιμοποίησή της πάνω στον μύθο της αντίστασης. Το αφήγημα αυτό είχε πολιτική δύναμη, ιδίως μετά την ισραηλινή κατοχή στον νότιο Λίβανο και τον πόλεμο του 2006.
Όμως τα αφηγήματα γερνούν όταν η πραγματικότητα τα διαψεύδει.
Όταν τα όπλα δεν προστατεύουν το κράτος, αλλά εμποδίζουν το κράτος να υπάρξει, η «αντίσταση» μετατρέπεται σε μηχανισμό ομηρίας. Όταν οι αποφάσεις πολέμου δεν λαμβάνονται από τη νόμιμη κυβέρνηση, αλλά από μια οργάνωση με εξωτερικό στρατηγικό βάθος, η αντίσταση παύει να είναι εθνική. Γίνεται παρακρατική γεωπολιτική λειτουργία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το Ισραήλ απαλλάσσεται από ευθύνη για πλήγματα, καταστροφές ή υπερβάσεις. Οι πρόσφατες αναφορές του Associated Press για ισραηλινά πλήγματα στον νότιο Λίβανο, νεκρούς αμάχους και καταστροφή τμημάτων καθολικού μοναστηριού δείχνουν πόσο βαρύ είναι το ανθρώπινο κόστος. Σημαίνει όμως ότι η Χεζμπολάχ δίνει στο λιβανικό έδαφος τον ρόλο της μόνιμης εμπόλεμης ζώνης.
Η Βηρυτός ανάμεσα σε δύο φόβους
Το λιβανικό κράτος βρίσκεται ανάμεσα σε δύο φόβους.
Ο πρώτος είναι ο φόβος της Χεζμπολάχ. Αν κινηθεί γρήγορα και άμεσα για αφοπλισμό, υπάρχει κίνδυνος εσωτερικής σύγκρουσης. Η μνήμη του εμφυλίου δεν είναι ιστορική λεπτομέρεια. Είναι ζωντανό τραύμα.
Ο δεύτερος είναι ο φόβος της αδράνειας. Αν δεν κινηθεί, ο Λίβανος παραμένει όμηρος ενός μοντέλου όπου η εθνική άμυνα μοιράζεται ανάμεσα σε κράτος και παρακράτος. Αυτό σημαίνει ότι κάθε νέα κλιμάκωση μπορεί να ξεκινήσει χωρίς πραγματική κρατική εντολή και να τελειώσει με ερείπια σε λιβανικές πόλεις και χωριά.
Γι’ αυτό η δήλωση του Ναουάφ Σαλάμ έχει σημασία. Όταν λέει ότι το κράτος δεν επιδιώκει σύγκρουση με τη Χεζμπολάχ αλλά δεν θα εκφοβιστεί, περιγράφει την πιο δύσκολη ισορροπία: κρατική αποκατάσταση χωρίς εμφύλια έκρηξη.
Ο ρόλος του στρατού και το αμερικανικό πλαίσιο
Η πρόσφατη συνάντηση του αρχηγού των λιβανικών ενόπλων δυνάμεων, στρατηγού Rudolf Haykal, με τον Αμερικανό στρατηγό Joseph Clearfield στη Βηρυτό δείχνει ότι το ζήτημα δεν περιορίζεται στα εσωτερικά του Λιβάνου.
Ο Clearfield ηγείται επιτροπής παρακολούθησης της αμερικανικά υποστηριζόμενης εκεχειρίας ανάμεσα στο Ισραήλ και τη Χεζμπολάχ, ενώ οι συζητήσεις υπογράμμισαν τον ρόλο του λιβανικού στρατού στη σημερινή φάση.
Αυτό έχει πρακτική σημασία. Αν ο Λίβανος θέλει να ανακτήσει κυριαρχία, χρειάζεται στρατό που να μπορεί πραγματικά να επιβάλει κρατική ευθύνη. Χρειάζεται επίσης πολιτική ηγεσία που να μην μετατρέπει κάθε δύσκολη απόφαση σε αναβολή.
Η αμερικανικά υποστηριζόμενη εκεχειρία περιλαμβάνει ρητή αναφορά στην αποκλειστική ευθύνη των λιβανικών δυνάμεων ασφαλείας για την κυριαρχία και την εθνική άμυνα της χώρας. Αυτό δεν είναι τυπική διατύπωση. Είναι απευθείας χτύπημα στην καρδιά του μοντέλου «κράτος και Χεζμπολάχ μαζί».
Το Ιράν χρησιμοποιεί τον Λίβανο ως στρατηγικό βάθος
Η Χεζμπολάχ δεν μπορεί να εξηγηθεί χωρίς το Ιράν. Η οργάνωση ιδρύθηκε με τη στήριξη των Φρουρών της Επανάστασης και εξακολουθεί να λειτουργεί ως ο πιο σημαντικός ιρανικός μοχλός πίεσης απέναντι στο Ισραήλ και στη Δύση.
Το πρόβλημα για τον Λίβανο είναι ότι αυτό το στρατηγικό βάθος χτίζεται πάνω σε δικό του έδαφος. Η Τεχεράνη μπορεί να χρησιμοποιεί τη Χεζμπολάχ ως κάρτα αποτροπής, αντιπερισπασμού ή διαπραγμάτευσης. Ο Λίβανος όμως πληρώνει την απώλεια ζωών, τις καταστροφές, την απομόνωση και την παράλυση.
Η ευρύτερη εικόνα της Μέσης Ανατολής το επιβεβαιώνει. Όπως έχει γράψει το Newsio για την κλιμάκωση από την Τεχεράνη στη Βηρυτό και τον Κόλπο, η κρίση δεν είναι πλέον τοπική. Όταν κρατικά και παρακρατικά δίκτυα συνδέουν πολλαπλά μέτωπα, ο Λίβανος γίνεται κρίκος μιας αλυσίδας που δεν ελέγχει.
Η αποβολή της Χεζμπολάχ δεν είναι σύνθημα — είναι κρατική δοκιμασία
Η φράση «να φύγει η Χεζμπολάχ» μπορεί να ακούγεται πολιτικά δυνατή, όμως το πραγματικό ζήτημα είναι πιο ακριβές: να τελειώσει η ένοπλη αυτονομία της. Να περάσει η απόφαση πολέμου και ειρήνης αποκλειστικά στο κράτος. Να μην υπάρχει δύναμη που μπορεί να ανοίγει μέτωπα χωρίς κρατική εντολή.
Αυτό δεν γίνεται με συνθήματα. Γίνεται με σχέδιο, στρατό, πολιτική συναίνεση, διεθνή στήριξη, θεσμική επιμονή και καθαρή γραμμή: κανένα όπλο έξω από το κράτος.
Η Χεζμπολάχ θα προσπαθήσει να παρουσιάσει αυτή τη διαδικασία ως παράδοση στο Ισραήλ. Αυτό είναι το βασικό της αφήγημα. Όμως η ουσία είναι διαφορετική. Ο αφοπλισμός ένοπλων ομάδων δεν είναι δώρο σε ξένη δύναμη. Είναι προϋπόθεση κρατικής ύπαρξης.
Το τέλος του προσωπείου
Η Χεζμπολάχ δεν έχει χάσει μόνο στρατιωτικό έδαφος. Χάνει σταδιακά το ηθικό προνόμιο να μιλά στο όνομα όλου του Λιβάνου.
Όταν μια οργάνωση κρατά όμηρο το κράτος που ισχυρίζεται ότι προστατεύει, η αντίσταση γίνεται κατοχή του πολιτικού σώματος. Όταν μια χώρα πληρώνει με νεκρούς, εκτοπισμένους και κατεστραμμένες υποδομές έναν πόλεμο που δεν ελέγχει, τότε το πρόβλημα δεν είναι μόνο ο εξωτερικός εχθρός. Είναι και ο εσωτερικός μηχανισμός που στερεί από το κράτος την κυριαρχία του.
Η Χεζμπολάχ μπορεί να επιμένει ότι τα όπλα της είναι αναγκαία. Η ιστορική ερώτηση όμως έχει αλλάξει. Δεν είναι πια «ποιος αντιστέκεται;». Είναι «ποιος αποφασίζει;».
Η ώρα της κρατικής κυριαρχίας
Δεν υπάρχει υγιής Λίβανος με δύο στρατηγικές εξουσίες. Δεν υπάρχει σταθερή Βηρυτός με μια κυβέρνηση που υπογράφει εκεχειρίες και μια ένοπλη οργάνωση που μπορεί να τις αδειάζει στο πεδίο. Δεν υπάρχει εθνική άμυνα όταν το κράτος δεν έχει το μονοπώλιο των όπλων.
Το μήνυμα της νέας φάσης είναι καθαρό: ο Λίβανος δεν μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί ως γεωπολιτικό παράρτημα της Τεχεράνης. Μπορεί να είναι κράτος ή πεδίο χρήσης. Δεν μπορεί να είναι και τα δύο.
Η Χεζμπολάχ παρουσίασε για χρόνια τον εαυτό της ως ασπίδα. Σήμερα, όλο και περισσότεροι βλέπουν ότι η ίδια η ασπίδα έχει γίνει κλουβί. Και η έξοδος από αυτό το κλουβί δεν θα κριθεί μόνο στα σύνορα με το Ισραήλ. Θα κριθεί στη Βηρυτό, στο ερώτημα αν το κράτος θα αποκτήσει ξανά το δικαίωμα να αποφασίζει για τη ζωή, την ασφάλεια και το μέλλον του λαού του.
