Πίνακας περιεχομένου
Ισλαμική Εσχατολογία: ο Μαχντί, το σουνιτοσιιτικό ρήγμα και το γεωπολιτικό βάθος της πίστης
Η πιο επικίνδυνη μορφή άγνοιας απέναντι σε μια θρησκευτικοπολιτική ιδεολογία δεν είναι μόνο να τη δαιμονοποιείς πρόχειρα. Είναι να τη διαβάζεις ρηχά.
Στην περίπτωση της ισλαμικής εσχατολογίας, αυτό το λάθος το κάνει συχνά η Δύση. Αντιμετωπίζει τις αποκαλυπτικές προσδοκίες σαν περιθωριακή θεολογία, σαν κάτι που αφορά μόνο κηρύγματα, λαϊκές ευσέβειες ή ακραίους φανατικούς. Όμως η εσχατολογική σκέψη δεν μένει πάντα στο περιθώριο. Όταν συναντά κρατική ισχύ, επαναστατική ιδεολογία και στρατηγική φιλοδοξία, μπορεί να γίνει μηχανισμός νοήματος, αντοχής και εξουσίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε μουσουλμάνος σκέφτεται πολιτικά ή ότι κάθε ισλαμική παράδοση λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Σημαίνει όμως ότι η ισλαμική εσχατολογία είναι πραγματικό, ιστορικά ενεργό και ιδεολογικά αξιοποιήσιμο πεδίο ιδεών. Έχει κεντρικές μορφές όπως ο Μαχντί και ο Dajjal. Έχει σουνιτικές και σιιτικές εκδοχές. Και έχει σημασία για τη γεωπολιτική όταν η πίστη περνά στα χέρια κρατών, καθεστώτων, πολιτοφυλακών και μηχανισμών ισχύος.
Η σοβαρή ανάλυση δεν λέει ότι “όλοι είναι ίδιοι”. Δεν λέει ότι “όλο το Ισλάμ είναι ένα ενιαίο σχέδιο σύγκρουσης”. Αυτά είναι φτωχές γενικεύσεις. Η σοβαρή ανάλυση λέει κάτι πιο απαιτητικό: ότι μέσα στον ισλαμικό κόσμο υπάρχουν βαθιά θεολογικά, ιστορικά και πολιτικά ρήγματα, τα οποία ορισμένοι κρατικοί και εξτρεμιστικοί μηχανισμοί μπορούν να μετατρέψουν σε γεωστρατηγικό καύσιμο.
Για να καταλάβουμε αυτό το βάθος, πρέπει να ανοίξουμε τρία συρτάρια μαζί: την ισλαμική εσχατολογία, τον σουνιτοσιιτικό διχασμό και τη σύγχρονη χρήση της πίστης ως μηχανισμού ισχύος.
Τι είναι πραγματικά η ισλαμική εσχατολογία
Η ισλαμική εσχατολογία είναι το σύνολο των πεποιθήσεων γύρω από τα έσχατα: τα σημεία πριν από την Ώρα, την τελική κρίση, την εμφάνιση λυτρωτικών ή απατηλών μορφών, την τελική σύγκρουση και την αποκατάσταση της θείας δικαιοσύνης.
Το υλικό αυτό δεν προέρχεται μόνο από το Κοράνι. Πολλά από τα πιο αναλυτικά αποκαλυπτικά μοτίβα προέρχονται από τα hadith, δηλαδή από παραδόσεις που αποδίδονται στον Προφήτη και διαμόρφωσαν μεταγενέστερα τον ισλαμικό αποκαλυπτικό ορίζοντα. Για παράδειγμα, η μορφή του Dajjal, του μεγάλου παραπλανητή, ανήκει κυρίως στην παράδοση των hadith και όχι στο ίδιο το Κοράνι. Η Britannica περιγράφει τον al-Dajjāl ως ψευδομεσσιανική μορφή της ισλαμικής εσχατολογίας που εμφανίζεται πριν από το τέλος των καιρών.
Εδώ χρειάζεται καθαρότητα. Δεν υπάρχει μία ενιαία και απόλυτα ομοιόμορφη ισλαμική εσχατολογία για όλους τους μουσουλμάνους. Υπάρχουν κοινά μοτίβα, αλλά και σημαντικές διαφορές ανάμεσα σε σουνιτικές και σιιτικές παραδόσεις, ανάμεσα σε σχολές, εποχές, χώρες και πολιτικά περιβάλλοντα.
Αυτό όμως δεν ακυρώνει το βάρος του θέματος. Αντίθετα, το κάνει σοβαρότερο. Γιατί δείχνει ότι ο ισλαμικός κόσμος δεν είναι επίπεδος. Έχει εσωτερικές αρχιτεκτονικές πίστης, μνήμης, εξουσίας και προσδοκίας. Και όταν αυτές οι αρχιτεκτονικές πολιτικοποιούνται, μπορούν να παράγουν πολύ πραγματικές συνέπειες.
Ο Μαχντί και η προσμονή της τελικής δικαιοσύνης
Στον πυρήνα μεγάλου μέρους της ισλαμικής εσχατολογικής φαντασίας βρίσκεται η μορφή του Μαχντί, του “σωστά καθοδηγημένου”. Στον σουνιτικό κόσμο ο Μαχντί εμφανίζεται συνήθως ως μελλοντικός λυτρωτικός ηγέτης που θα αποκαταστήσει τη δικαιοσύνη πριν από το τέλος. Στον Δωδεκαδικό Σιιτισμό, όμως, η μορφή του έχει πολύ βαθύτερη και πιο δομημένη σημασία.
Για τους Δωδεκαδικούς Σιίτες, ο Μαχντί είναι ο δωδέκατος Ιμάμης, ο κρυμμένος Ιμάμης, που βρίσκεται σε απόκρυψη και αναμένεται να επιστρέψει ως λυτρωτής. Η Britannica εξηγεί ότι ο Μουḥάμμαντ αλ-Μαχντί αλ-Ḥούτζα θεωρείται από τους Δωδεκαδικούς Σιίτες ο κρυμμένος δωδέκατος Ιμάμης, ο οποίος θα επανεμφανιστεί ως μεσσιανικός λυτρωτής.
Αυτό έχει τεράστια σημασία για την κατανόηση του σιιτικού φαντασιακού. Η ιστορία δεν εμφανίζεται απλώς ως πολιτική αλληλουχία. Εμφανίζεται ως αναμονή. Ως εκκρεμότητα. Ως πορεία προς μια αποφασιστική στιγμή αποκατάστασης. Η αδικία, η ήττα, το μαρτύριο και η προσμονή δεν είναι απλώς συναισθήματα. Γίνονται θεολογική μνήμη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε Σιίτης πολιτικοποιεί αυτή την πίστη ή ότι κάθε σιιτική κοινότητα λειτουργεί επαναστατικά. Σημαίνει όμως ότι, όταν μια κρατική ιδεολογία όπως η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν ενσωματώνει σιιτικά σύμβολα, μαρτυρολογική μνήμη και επαναστατική αποστολή, η εσχατολογία μπορεί να αποκτήσει πολιτικό βάρος.
Σε αυτό το σημείο δένει άμεσα η προηγούμενη ανάλυση του Newsio για το «Araghchi και το “Λογισμικό του Χάους”: γιατί η Τεχεράνη βλέπει την κρίση αλλιώς από τη Δύση». Εκεί εξηγήσαμε ότι η Τεχεράνη δεν διαβάζει πάντα το ρίσκο, την κλιμάκωση και την αβεβαιότητα με τον ίδιο τρόπο που τα διαβάζει η Δύση. Η εσχατολογική και επαναστατική σκέψη είναι ένα από τα βαθύτερα στρώματα αυτής της διαφοράς.
Το σουνιτοσιιτικό ρήγμα: το πρώτο μεγάλο πολιτικό τραύμα του Ισλάμ
Για να διαβαστεί σωστά η ισλαμική εσχατολογία, πρέπει να ανοίξει και ένα άλλο συρτάρι: το σουνιτοσιιτικό σχίσμα.
Δεν πρόκειται απλώς για θεολογική διαφορά. Πρόκειται για το πρώτο μεγάλο πολιτικό τραύμα του Ισλάμ: το ερώτημα ποιος είχε δικαίωμα να ηγηθεί της κοινότητας μετά τον θάνατο του Μωάμεθ.
Οι Σουνίτες αναγνώρισαν τη νομιμότητα των πρώτων χαλίφων και έδωσαν βάρος στη συναίνεση και στη συνέχεια της κοινότητας. Οι Σιίτες θεώρησαν ότι η ηγεσία ανήκε στον Αλί, τον ξάδελφο και γαμπρό του Μωάμεθ, και στους απογόνους του. Η Britannica σημειώνει για τον Αλί ότι υπήρξε ο τέταρτος από τους “ορθά καθοδηγημένους” χαλίφες και ο πρώτος Ιμάμης του σιιτισμού.
Από εκεί γεννήθηκε μια διαίρεση που δεν έμεινε ποτέ μόνο στη θεολογία. Έγινε μνήμη. Έγινε ταυτότητα. Έγινε αφήγηση αδικίας και νομιμότητας. Έγινε πολιτική γλώσσα. Και σε πολλές ιστορικές στιγμές έγινε αίμα.
Η Pew έχει υπολογίσει ότι οι Σιίτες αποτελούν περίπου 10% έως 13% των μουσουλμάνων παγκοσμίως, ενώ η μεγάλη πλειονότητα είναι Σουνίτες. Αυτή η αναλογία είναι κρίσιμη, γιατί δείχνει ότι το σιιτικό βίωμα είναι συχνά βίωμα μειοψηφίας μέσα στον ευρύτερο ισλαμικό κόσμο. Δεν είναι μόνο θεολογική διαφορά. Είναι και ιστορική αίσθηση περικύκλωσης, μνήμης και επιβίωσης. Η Pew Research καταγράφει αυτή την παγκόσμια αναλογία Σουνιτών και Σιιτών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε Σιίτης μισεί κάθε Σουνίτη ή ότι κάθε Σουνίτης βλέπει κάθε Σιίτη ως εχθρό. Μια τέτοια γενίκευση θα ήταν λάθος. Σημαίνει όμως ότι το Ισλάμ κουβαλά ένα βαθύ εσωτερικό ρήγμα, το οποίο οι σκληροπυρηνικοί κάθε πλευράς μπορούν να μετατρέψουν σε υπαρξιακή σύγκρουση.
Εκεί ο άλλος δεν παρουσιάζεται απλώς ως διαφορετικός. Παρουσιάζεται ως σφετεριστής, αιρετικός, προδότης της αλήθειας ή απειλή μέσα στο ίδιο το σώμα της πίστης.
Το μίσος δεν είναι καθολικό, αλλά είναι δομικά διαθέσιμο
Η ερώτηση “οι Σιίτες μισούν τους Σουνίτες;” δεν απαντιέται με εύκολο ναι ή όχι.
Σε επίπεδο καθημερινών ανθρώπων, κοινοτήτων και κοινωνιών, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Υπάρχουν περίοδοι συνύπαρξης, γάμοι, κοινές γειτονιές, κοινές αγορές, κοινά έθιμα και περιπτώσεις όπου το σουνιτοσιιτικό ζήτημα δεν καθορίζει την καθημερινή ζωή.
Όμως σε επίπεδο σκληροπυρηνικών ιδεολογιών, εξτρεμιστικών οργανώσεων και κρατικής εργαλειοποίησης, το μίσος είναι δομικά διαθέσιμο. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει μέσα στην ιστορική δεξαμενή του διχασμού, διαθέσιμο σε όσους θέλουν να το ενεργοποιήσουν.
Στον σουνιτικό εξτρεμισμό, όπως σε περιβάλλοντα τύπου ISIS ή al-Qaeda, οι Σιίτες συχνά παρουσιάζονται ως αιρετικοί ή ακόμη χειρότερα ως εσωτερικός εχθρός. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι σιιτικές κοινότητες έχουν στοχοποιηθεί με μεγαλύτερη βιαιότητα από μη μουσουλμανικές ομάδες, ακριβώς επειδή θεωρούνται “προδοσία από μέσα”.
Στη σιιτική επαναστατική αφήγηση, ειδικά στο ιρανικό καθεστωτικό πλαίσιο, η μνήμη του μαρτυρίου, της καταπίεσης και της ιστορικής αδικίας λειτουργεί ως θεμέλιο πολιτικής ταυτότητας. Η Τεχεράνη δεν παρουσιάζει απλώς μια σιιτική πίστη. Παρουσιάζει μια σιιτική πολιτική αποστολή, με περιφερειακό βάθος, proxies, σύμβολα, μνήμη και γεωστρατηγική φιλοδοξία.
Άρα το σωστό συμπέρασμα δεν είναι ότι “όλοι μισούν όλους”. Το σωστό συμπέρασμα είναι ότι το σουνιτοσιιτικό ρήγμα αποτελεί ένα ιστορικό τραύμα που μπορεί να μετατραπεί σε πολεμική ενέργεια όταν το αγγίξουν κράτη, πολιτοφυλακές και φανατικοί.
Ιράν και Σαουδική Αραβία: όταν το σχίσμα γίνεται γεωστρατηγική μέγγενη
Σήμερα, το σουνιτοσιιτικό ρήγμα δεν εξηγεί μόνο του τη Μέση Ανατολή. Θα ήταν λάθος να πούμε ότι κάθε σύγκρουση στην περιοχή είναι “θρησκευτική”. Υπάρχουν συμφέροντα, πόροι, σύνορα, φυλές, ξένες δυνάμεις, ενεργειακές διαδρομές και ανταγωνισμοί καθεστώτων.
Όμως το σχίσμα προσφέρει έναν πανίσχυρο φακό. Δίνει γλώσσα. Δίνει μνήμη. Δίνει στρατολογική δύναμη. Δίνει στους κρατικούς ανταγωνισμούς την αίσθηση ότι δεν είναι απλώς πολιτικές αντιπαραθέσεις, αλλά υπαρξιακές συγκρούσεις.
Το Council on Foreign Relations επισημαίνει ότι οι εντάσεις ανάμεσα σε Σουνίτες και Σιίτες, τις οποίες αξιοποιούν περιφερειακοί αντίπαλοι όπως η Σαουδική Αραβία και το Ιράν, έχουν τη δύναμη να ανασχηματίσουν τη Μέση Ανατολή. Η ανάλυση του CFR για το Sunni-Shia divide είναι χρήσιμη ακριβώς επειδή δείχνει ότι το σχίσμα δεν λειτουργεί μόνο ως θεολογική διαφορά, αλλά ως πολιτικό και γεωστρατηγικό εργαλείο.
Η Σαουδική Αραβία προβάλλει ιστορικά σουνιτική νομιμότητα και επιρροή. Το Ιράν προβάλλει σιιτική επαναστατική νομιμότητα και περιφερειακό βάθος. Ανάμεσα στα δύο, η Μέση Ανατολή γίνεται πεδίο έμμεσων πολέμων, πολιτοφυλακών και συμβολικών αντιπαραθέσεων.
Η Συρία, το Ιράκ, η Υεμένη και ο Λίβανος δεν μπορούν να διαβαστούν σωστά χωρίς αυτό το υπόστρωμα. Δεν είναι μόνο σουνιτοσιιτικές συγκρούσεις. Είναι όμως συγκρούσεις όπου το σουνιτοσιιτικό ρήγμα μπορεί να γίνει επιταχυντής, φίλτρο και καύσιμο.
Εδώ βρίσκεται η ουσία: η θρησκευτική διαφορά δεν προκαλεί αυτόματα τον πόλεμο. Όταν όμως ο πόλεμος ξεκινήσει, η θρησκευτική διαφορά μπορεί να του δώσει βάθος αιώνων.
Η Τεχεράνη και το “σιιτικό τόξο”
Η γεωστρατηγική του Ιράν δεν περιορίζεται στα σύνορά του. Η Τεχεράνη εδώ και δεκαετίες προσπαθεί να χτίσει περιφερειακό βάθος μέσω δικτύων, συμμάχων και πολιτοφυλακών. Αυτό που συχνά αποκαλείται “σιιτικό τόξο” συνδέει, με διαφορετικούς τρόπους και βαθμούς, το Ιράν με το Ιράκ, τη Συρία, τον Λίβανο και τη Μεσόγειο.
Δεν πρόκειται μόνο για θεολογία. Πρόκειται για γεωστρατηγική. Το Ιράν δεν θέλει απλώς να προστατεύσει σιιτικές κοινότητες. Θέλει να αποκτήσει βάθος, πρόσβαση, αποτροπή και μηχανισμούς πίεσης απέναντι στη Δύση, στο Ισραήλ, στη Σαουδική Αραβία και στους σουνιτικούς αντιπάλους του.
Το σιιτικό υπόβαθρο δίνει σε αυτή τη στρατηγική ταυτότητα και νομιμοποίηση. Οι πολιτοφυλακές δεν παρουσιάζονται μόνο ως εργαλεία ασφαλείας. Παρουσιάζονται ως φορείς αντίστασης, μνήμης, μαρτυρίου και ιστορικής δικαίωσης.
Αυτό ακριβώς εξετάσαμε και στο Newsio στο άρθρο «Ο Μωάμεθ, το Κοράνι και η επιβολή: πώς επίμαχα εδάφια γίνονται λογισμικό εξουσίας». Εκεί φάνηκε ότι το κρίσιμο δεν είναι μόνο το κείμενο ή η πίστη. Είναι η στιγμή που η ερμηνεία περνά σε θεσμούς, μηχανισμούς και εξουσία.
Η εσχατολογία ως λογισμικό αντοχής
Η ισλαμική εσχατολογία γίνεται ιδιαίτερα επικίνδυνη όταν δεν μένει στο επίπεδο της πνευματικής προσδοκίας, αλλά ενσωματώνεται σε μηχανισμούς πολιτικής αντοχής.
Ένα καθεστώς που βλέπει την κρίση μόνο ως κίνδυνο προσπαθεί να την αποφύγει. Ένα καθεστώς που μπορεί να τη διαβάζει και ως δοκιμασία, ως ιστορική αναμέτρηση ή ως βήμα προς μια μεγαλύτερη αποστολή, μπορεί να αντέξει διαφορετικά επίπεδα κόστους.
Εδώ η δυτική λογική συχνά αστοχεί. Η Δύση θεωρεί ότι όλοι οι παίκτες φοβούνται την αποσταθεροποίηση με τον ίδιο τρόπο. Θεωρεί ότι ο φόβος του χάους αρκεί για να συγκρατήσει τον αντίπαλο. Όμως ένα επαναστατικό καθεστώς με αποκαλυπτικά ή μαρτυρολογικά στοιχεία στην ιδεολογία του μπορεί να βλέπει το χάος με πιο σύνθετο τρόπο.
Δεν χρειάζεται να πούμε ότι “θέλει το τέλος του κόσμου” για να δούμε το πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι πιο λεπτό και πιο σοβαρό: μπορεί να μη φοβάται την παρατεταμένη κρίση όσο τη φοβάται η Δύση. Μπορεί να τη χρησιμοποιεί. Μπορεί να τη μετατρέπει σε εργαλείο αντοχής, πίεσης και εσωτερικής νομιμοποίησης.
Η μελέτη του Middle East Institute για τον μαχντισμό και τους Φρουρούς της Επανάστασης είναι κρίσιμη εδώ. Το MEI αναλύει πώς ο μαχντισμός έχει αποκτήσει αυξημένο ιδεολογικό βάρος μέσα στο IRGC και πώς συνδέεται με πυραύλους, πολιτοφυλακές και αποκαλυπτική αυτοαντίληψη. Η μελέτη του Middle East Institute για το IRGC και τον μαχντισμό δεν αποδεικνύει ότι κάθε ιρανική απόφαση είναι “εσχατολογική”. Δείχνει όμως ότι τέτοια ιδεολογικά ρεύματα υπάρχουν και έχουν σημασία.
Από τη θεολογία στο Ορμούζ
Η γεωπολιτική σημασία όλων αυτών γίνεται ορατή όταν περάσουμε από τα σύμβολα στα choke points.
Το Στενό του Ορμούζ δεν είναι θεολογική έννοια. Είναι θαλάσσιος διάδρομος. Είναι ενεργειακή αρτηρία. Είναι σημείο όπου περνά τεράστιο μέρος της παγκόσμιας ενέργειας. Όμως όταν ένα καθεστώς με επαναστατική, σιιτική και εσχατολογικά φορτισμένη αυτοαντίληψη ελέγχει ή απειλεί ένα τέτοιο σημείο, η θεολογία παύει να είναι “μακριά” από τη γεωστρατηγική.
Δεν είναι το Κοράνι που κλείνει το Ορμούζ. Δεν είναι ο Μαχντί που κινεί πλοία ή πυραύλους. Είναι το κράτος, οι Φρουροί της Επανάστασης, οι ναυτικές δομές, οι πολιτικές αποφάσεις και οι μηχανισμοί πίεσης.
Όμως η ιδεολογία καθορίζει το πώς το καθεστώς ερμηνεύει το ρίσκο, την αντοχή, τη θυσία, τη σύγκρουση και την αποστολή. Εκεί βρίσκεται το βάθος.
Στο άρθρο «Η “Μέγγενη” του Ορμούζ: γιατί ο πόλεμος στο Ιράν διεξάγεται στην τσέπη σου» δείξαμε πώς το Ορμούζ μετατρέπει τη γεωστρατηγική ένταση σε κόστος ζωής. Εδώ πηγαίνουμε ένα βήμα πίσω: αναλύουμε το ιδεολογικό υπόστρωμα που μπορεί να κάνει ένα καθεστώς πιο πρόθυμο να ζήσει μέσα στην κρίση και να τη χρησιμοποιήσει.
Γιατί η Δύση το διαβάζει λάθος
Ο δυτικός κοσμικός νους έχει ένα πλεονέκτημα και ένα μειονέκτημα. Το πλεονέκτημα είναι ότι μπορεί να σκέφτεται θεσμικά, οικονομικά, τεχνικά και στρατηγικά χωρίς να εγκλωβίζεται πάντα σε θρησκευτικές αφηγήσεις. Το μειονέκτημα είναι ότι συχνά υποτιμά πόσο πραγματικές είναι αυτές οι αφηγήσεις για άλλους παίκτες.
Έτσι η Δύση βλέπει διαπραγματεύσεις και φαντάζεται ότι όλοι μπαίνουν στο τραπέζι για να μειώσουν τον κίνδυνο. Βλέπει κυρώσεις και φαντάζεται ότι όλοι θέλουν γρήγορα οικονομική ανακούφιση. Βλέπει πολεμική απειλή και φαντάζεται ότι όλοι τρομάζουν με τον ίδιο τρόπο.
Αλλά ένα ιδεολογικό καθεστώς μπορεί να σκέφτεται αλλιώς. Μπορεί να θέλει οικονομική ανάσα, αλλά όχι με τίμημα την απώλεια του επαναστατικού πυρήνα του. Μπορεί να φοβάται τη στρατιωτική ήττα, αλλά να χρησιμοποιεί την απειλή της κρίσης ως μηχανισμό επιβίωσης. Μπορεί να μιλά για ενότητα του Ισλάμ, ενώ στην πράξη χτίζει συγκεκριμένο σιιτικό περιφερειακό βάθος.
Αυτό ακριβώς είναι που κάνει τόσο σημαντικό το προηγούμενο άρθρο του Newsio «Taqiyya+: Η σπίθα της ιερής εξαπάτησης και ο αρχιτέκτονας του χάους». Εκεί φάνηκε πώς η γλώσσα της αποκλιμάκωσης μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο χρόνου, όχι απαραίτητα ως πραγματική ειρήνη. Εδώ βλέπουμε το βαθύτερο θρησκευτικό και ιστορικό υπόστρωμα που κάνει τέτοια παιχνίδια πιο ανθεκτικά.
Το εσωτερικό ρήγμα του Ισλάμ και η ψευδαίσθηση της “ενότητας”
Ένα από τα πιο μεγάλα λάθη της δυτικής δημόσιας συζήτησης είναι ότι μιλά για “το Ισλάμ” σαν να πρόκειται για ενιαίο πολιτικό σώμα.
Δεν είναι.
Το Ισλάμ είναι τεράστιος θρησκευτικός κόσμος, με σχολές, γλώσσες, εθνοτικές διαφορές, αυτοκρατορικές μνήμες, εθνικά συμφέροντα και εσωτερικά σχίσματα. Το σουνιτοσιιτικό ρήγμα είναι το βαθύτερο από αυτά, γιατί αφορά την ίδια την πηγή νομιμότητας μετά τον Μωάμεθ.
Η Δύση πολλές φορές φαντάζεται ότι η σύγκρουση είναι “Ισλάμ εναντίον Δύσης”. Αυτό υπάρχει σε ορισμένα ριζοσπαστικά αφηγήματα, αλλά δεν είναι όλη η εικόνα. Ο ισλαμικός κόσμος καταναλώνει και τον εαυτό του. Σουνίτες εναντίον Σιιτών. Κράτη εναντίον πολιτοφυλακών. Μοναρχίες εναντίον επαναστατικών καθεστώτων. Εθνικά συμφέροντα εναντίον θρησκευτικών συνθημάτων.
Αυτό δεν κάνει το πρόβλημα μικρότερο. Το κάνει πιο επικίνδυνο. Γιατί όταν ένας θρησκευτικός κόσμος έχει εσωτερικά ρήγματα και ταυτόχρονα παράγει εξωτερική πίεση, τότε η αστάθεια δεν έχει μία μόνο κατεύθυνση. Διαχέεται προς τα μέσα και προς τα έξω.
Η βία δεν στρέφεται μόνο προς τους “άπιστους”. Πολύ συχνά στρέφεται προς τον εσωτερικό αντίπαλο που διαβάζει το ίδιο ιερό βιβλίο, αλλά αρνείται την ίδια αλυσίδα νομιμότητας.
Αυτό είναι το πιο δύσκολο κομμάτι για τη νέα γενιά: να καταλάβει ότι η θρησκευτική ταυτότητα δεν παράγει πάντα ενότητα. Μπορεί να παράγει και εμφύλιο βάθος.
Η πιο σοβαρή αλήθεια
Η ισλαμική εσχατολογία δεν είναι ταινία. Δεν είναι meme. Δεν είναι απλώς φολκλόρ. Είναι πραγματικό πεδίο πίστης, προσδοκίας και συμβολικής δύναμης.
Ο Μαχντί, ο Dajjal, η τελική σύγκρουση, η αποκατάσταση της θείας δικαιοσύνης, το σουνιτοσιιτικό ρήγμα, η μνήμη του μαρτυρίου, όλα αυτά αποτελούν ζωντανά στοιχεία ενός θρησκευτικού και ιστορικού κόσμου που σε ορισμένα περιβάλλοντα γίνεται πολιτικά ενεργός.
Η σοβαρή ανάλυση δεν γενικεύει χυδαία. Δεν λέει ότι κάθε μουσουλμάνος είναι φανατικός. Δεν λέει ότι κάθε σουνίτης και κάθε σιίτης είναι εχθροί. Δεν λέει ότι κάθε ισλαμική εσχατολογία γίνεται γεωστρατηγικό σχέδιο.
Λέει κάτι πιο ακριβές και πολύ πιο βαρύ: ότι μέσα στο Ισλάμ υπάρχουν πραγματικά αποκαλυπτικά μοτίβα, πραγματικά ιστορικά τραύματα, πραγματικές εσωτερικές διασπάσεις και πραγματικοί μηχανισμοί που μπορούν να τα μετατρέψουν όλα αυτά σε πολιτική ισχύ.
Αυτό είναι αρκετό για να αλλάξει η συζήτηση.
Το συμπέρασμα
Αν η Δύση θέλει να καταλάβει το Ιράν, τον ρόλο του σιιτικού φαντασιακού, την αντοχή του καθεστώτος και την περιφερειακή του στρατηγική, δεν αρκεί να κοιτάζει κυρώσεις, drones, πυραύλους και διπλωματικές δηλώσεις. Πρέπει να διαβάσει και το βαθύτερο λογισμικό πίστης, μνήμης και ιστορικής αποστολής.
Η ισλαμική εσχατολογία δείχνει πώς η κρίση μπορεί να αποκτήσει νόημα. Το σουνιτοσιιτικό ρήγμα δείχνει πώς η νομιμότητα μπορεί να γίνει τραύμα. Η γεωστρατηγική του Ιράν δείχνει πώς αυτά τα δύο μπορούν να περάσουν από τη θεολογία στο πεδίο.
Και εκεί βρίσκεται η ουσία: δεν μιλάμε απλώς για θρησκεία. Μιλάμε για τον τρόπο με τον οποίο η πίστη, όταν περάσει σε κρατική βούληση, πολιτοφυλακές, στρατηγικούς διαδρόμους και μηχανισμούς επιρροής, μπορεί να γίνει ισχύς.
Όποιος δεν το βλέπει, θα συνεχίσει να βλέπει μόνο γεγονότα.
Όχι τον μηχανισμό πίσω από τα γεγονότα.
