Πίνακας περιεχομένων
Το Τρικ της «Ακορντεόν» Διπλωματίας: πώς το Ιράν μετατρέπει το Ορμούζ σε όπλο αβεβαιότητας
Τα Στενά του Ορμούζ δεν είναι απλώς ένας στενός θαλάσσιος διάδρομος ανάμεσα στον Περσικό Κόλπο και τον Ινδικό Ωκεανό. Είναι ένα από τα πιο ευαίσθητα γεωστρατηγικά σημεία του πλανήτη, επειδή από εκεί διέρχεται τεράστιο μέρος της παγκόσμιας ενεργειακής ροής.
Όταν το Ιράν ανεβάζει και κατεβάζει την απειλή γύρω από το πέρασμα, δεν στέλνει μόνο στρατιωτικό μήνυμα. Στέλνει μήνυμα στις αγορές, στις κυβερνήσεις, στα ναυτιλιακά δίκτυα και στην ίδια την αντίληψη της Δύσης ότι μπορεί να εγγυηθεί σταθερότητα.
Αυτό είναι το πραγματικό “τρικ της ακορντεόν διπλωματίας”. Η Τεχεράνη δεν χρειάζεται να κλείσει μόνιμα το Ορμούζ για να πετύχει στρατηγικό αποτέλεσμα. Της αρκεί να ανοίγει και να κλείνει την απειλή, να αφήνει για λίγο το κλίμα να αναπνεύσει και ύστερα να το ξανασφίγγει.
Το Reuters κατέγραψε ότι οι τιμές του πετρελαίου έπεσαν απότομα όταν το Ιράν έδωσε σήμα πως η ναυσιπλοΐα μπορούσε να συνεχιστεί, και λίγο μετά η αβεβαιότητα επέστρεψε με νέα μηνύματα ελέγχου και περιορισμών στο πέρασμα.
Εκεί ακριβώς το πετρέλαιο παύει να είναι μόνο εμπόρευμα. Γίνεται εργαλείο ψυχολογικού πολέμου, αγοραίου σοκ και γεωστρατηγικού εκβιασμού.
Γι’ αυτό και το Ορμούζ δεν αφορά μόνο δεξαμενόπλοια και βαρέλια. Αφορά την αξιοπιστία. Αν η Ουάσινγκτον εμφανίζεται να μιλά για έλεγχο, πρόοδο ή αποκλιμάκωση και το πεδίο αμέσως μετά παράγει νέα ασάφεια, τότε το πρόβλημα δεν είναι μόνο ενεργειακό. Είναι θεσμικό και στρατηγικό.
Η αμερικανική ισχύς δεν μετριέται μόνο από το αν μπορεί να χτυπήσει. Μετριέται και από το αν μπορεί να πείσει συμμάχους, επενδυτές και αγορές ότι εξακολουθεί να ορίζει τους βασικούς κανόνες του παιχνιδιού.
Το Ορμούζ ως μηχανή ασύμμετρου κόστους
Το Ιράν δεν διαθέτει τη συνολική ναυτική ή οικονομική ισχύ των Ηνωμένων Πολιτειών. Αυτό ακριβώς το οδηγεί να επενδύει στην ασυμμετρία. Το Ορμούζ του προσφέρει κάτι πολύ πιο πολύτιμο από μια συμβατική νίκη: του προσφέρει τη δυνατότητα να επιβάλλει δυσανάλογο κόστος σε αντιπάλους με πολύ μεγαλύτερη συνολική ισχύ.
Όταν η ναυσιπλοΐα μπαίνει σε καθεστώς αβεβαιότητας, το άμεσο αποτέλεσμα δεν είναι μόνο στρατιωτική ένταση. Είναι ακριβότερη ενέργεια, νευρικότητα στις χρηματαγορές, ανασφάλεια στις αλυσίδες εφοδιασμού και αυξημένη πίεση σε κυβερνήσεις που δεν θέλουν νέο κύμα πληθωρισμού.
Αυτό το σημείο είναι κρίσιμο. Το Ιράν δεν χρειάζεται να πείσει τον κόσμο ότι ελέγχει μόνιμα το παγκόσμιο πετρέλαιο. Του αρκεί να δείχνει ότι μπορεί να διαταράξει την ομαλότητα όποτε θεωρεί πως η στιγμή το ευνοεί.
Barclays ανέβασε την πρόβλεψή της για το Brent στα 85 δολάρια, με ρητή σύνδεση στον κίνδυνο παρατεταμένων διαταραχών στο Ορμούζ, ενώ και άλλες αγοραίες αναλύσεις που κατέγραψε το Reuters μιλούν για νέο “πάτωμα” τιμών ακόμα και σε σενάρια αποκλιμάκωσης. Αυτό σημαίνει ότι η αβεβαιότητα δεν είναι παράπλευρη συνέπεια. Είναι τμήμα του ίδιου του στρατηγικού αποτελέσματος.
Με άλλα λόγια, η Τεχεράνη δεν χρειάζεται να αποδείξει ότι είναι ο μόνιμος ρυθμιστής της παγκόσμιας ενέργειας. Χρειάζεται μόνο να αποδείξει ότι μπορεί να ταρακουνήσει το σύστημα αρκετά, ώστε όλοι οι άλλοι να πληρώνουν για να προετοιμάζονται απέναντι στο ενδεχόμενο μιας νέας κίνησης. Κι αυτό, σε γεωστρατηγικούς όρους, είναι ήδη ισχύς.
Η διπλωματία του “ναι, αλλά”: το ακορντεόν της αβεβαιότητας
Το μεγάλο τέχνασμα του Ιράν δεν είναι η ωμή δήλωση “κλείνω τα στενά και τελείωσε”. Το πιο αποτελεσματικό του όπλο είναι η γκρίζα ζώνη ανάμεσα στο άνοιγμα και στο κλείσιμο. Για λίγο δίνει χώρο στην αγορά να ανασάνει. Οι τιμές πέφτουν. Η πίεση χαλαρώνει. Οι πολιτικές ηγεσίες σπεύδουν να μιλήσουν για πρόοδο.
Και ακριβώς εκεί, λίγο πριν σταθεροποιηθεί η προσδοκία, επανέρχεται η απειλή, η αμφισημία, ο νέος περιορισμός, η νέα προειδοποίηση. Το αποτέλεσμα είναι να πλήττεται όχι μόνο η οικονομία, αλλά η ίδια η αξιοπιστία όσων είχαν ήδη μιλήσει για ομαλοποίηση.
Αυτό είναι ακορντεόν διπλωματίας με την πιο σκληρή έννοια του όρου. Δεν παράγει σταθερό μήνυμα. Παράγει παλμό. Και ο παλμός αυτός είναι που σκοτώνει την ασφάλεια των υπολογισμών. Δεν ξέρει η αγορά αν πρέπει να τιμολογήσει πόλεμο, αποκλιμάκωση ή κάτι ενδιάμεσο.
Δεν ξέρουν οι σύμμαχοι αν οι αμερικανικές διαβεβαιώσεις θα επιβεβαιωθούν από το πεδίο ή θα εκτεθούν. Και δεν ξέρουν οι ναυτιλιακοί παίκτες αν ο χάρτης της ασφάλειας ισχύει ακόμη ή αν κάθε νέα μέρα θα γράφει διαφορετικούς κανόνες.
Ακριβώς εδώ το Ιράν κερδίζει στρατηγικό χώρο χωρίς να κερδίζει συμβατικό πόλεμο. Η αβεβαιότητα γίνεται πολλαπλασιαστής ισχύος. Η ασάφεια γίνεται μέσο πίεσης. Και το Ορμούζ μετατρέπεται από φυσικό στενό σε γεωστρατηγικό ακορντεόν.
Η φθορά της αμερικανικής αξιοπιστίας είναι μέρος του στόχου
Δεν είναι ακριβές να πει κανείς ότι το Ιράν στοχεύει μόνο το πετρέλαιο. Στοχεύει επίσης το αφήγημα της αμερικανικής αξιοπιστίας. Όταν ο εκάστοτε πρόεδρος των ΗΠΑ δηλώνει ότι υπάρχει πρόοδος, ότι η κατάσταση είναι διαχειρίσιμη ή ότι οι θαλάσσιες ροές θα συνεχιστούν, και το πεδίο επιστρέφει λίγο μετά σε νέα ασάφεια, η Ουάσινγκτον δεν χάνει μόνο σε τακτικό επίπεδο.
Χάνει και συμβολικά. Εμφανίζεται ως δύναμη που δεν μπορεί να μετατρέψει τη δημόσια διαβεβαίωσή της σε σταθερή πραγματικότητα.
Αυτό έχει βαρύτερες συνέπειες απ’ όσο φαίνεται στην πρώτη ανάγνωση. Η παγκόσμια ισχύς των ΗΠΑ δεν στηρίζεται μόνο σε πλοία, βάσεις και αεροπλανοφόρα.
Στηρίζεται και σε μια βαθιά ψυχολογική υπόθεση: ότι όταν η Ουάσινγκτον μιλά για θαλάσσια ελευθερία, ενεργειακή ασφάλεια και αποτροπή, το σύστημα μπορεί να την πιστέψει. Όταν αυτή η υπόθεση αρχίσει να τρέμει, το ρήγμα δεν μένει στο Ορμούζ. Ακουμπά ολόκληρη τη δυτική αρχιτεκτονική αξιοπιστίας.
Στο «Γιατί κατέρρευσαν οι συνομιλίες ΗΠΑ–Ιράν: το πραγματικό χάσμα πίσω από την αποτυχία» έχουμε ήδη δείξει ότι το χάσμα ανάμεσα σε Ουάσινγκτον και Τεχεράνη δεν ήταν μόνο διπλωματικό αλλά στρατηγικό, ιδεολογικό και υπαρξιακό.
Το Ορμούζ είναι το υγρό, θαλάσσιο αποτύπωμα αυτού του ίδιου χάσματος. Η θάλασσα εδώ δεν είναι φόντο. Είναι επιταχυντής αλήθειας.
Οι Φρουροί της Επανάστασης δεν χρειάζονται total war για να παράγουν αποτέλεσμα
Ένα συχνό λάθος στη δυτική ανάγνωση είναι ότι ψάχνει πάντα το “μεγάλο γεγονός”: τον πλήρη αποκλεισμό, τη μεγάλη αναμέτρηση, το καθαρό casus belli. Όμως οι Φρουροί της Επανάστασης δεν χρειάζονται απαραίτητα μια total war κίνηση για να πετύχουν.
Μπορούν να λειτουργούν σε χαμηλότερη κλίμακα, με αρκετή ένταση ώστε να διαταράσσουν τις ισορροπίες, αλλά χωρίς να μετατρέπουν κάθε επεισόδιο σε καθαρό σημείο χωρίς επιστροφή.
Αυτή είναι και η ουσία της ιρανικής ασύμμετρης στρατηγικής. Η ισχύς δεν παράγεται μόνο από το αν κερδίζεις μια μάχη. Παράγεται και από το αν κάνεις τον αντίπαλο να πληρώνει διαρκώς για να παραμένει έτοιμος.
Παράγεται από το αν τον αναγκάζεις να καθησυχάζει ξανά και ξανά τις αγορές, τους συμμάχους και τους πολίτες του. Παράγεται από το αν μετατρέπεις την αβεβαιότητα σε μόνιμο φόρο πάνω στην αξιοπιστία του.
Σε αυτό το πλαίσιο, το Ορμούζ είναι για την Τεχεράνη πολύ περισσότερα από στρατιωτικό choke point. Είναι εργαστήριο στρατηγικής πίεσης. Είναι μηχανή παραγωγής κόστους. Και είναι το μέρος όπου η χαμηλότερη κλίμακα έντασης μπορεί να παράγει αποτελέσματα δυσανάλογα μεγάλα.
Το πετρέλαιο ως νόμισμα εκβιασμού
Η εποχή στην οποία το πετρέλαιο διαβαζόταν μόνο ως πρώτη ύλη έχει παρέλθει εδώ και δεκαετίες. Στην κρίση του Ορμούζ, όμως, γίνεται ορατό κάτι ακόμη πιο σκληρό: το πετρέλαιο λειτουργεί σαν νόμισμα εκβιασμού.
Δεν είναι μόνο καύσιμο της παγκόσμιας οικονομίας. Είναι εργαλείο τιμωρίας, μήνυμα στρατηγικής ικανότητας και τρόπος να μεταφράζεται το ρίσκο σε οικονομικό πόνο για τους άλλους.
Το Reuters κατέγραψε όχι μόνο τη βουτιά των τιμών όταν φάνηκε να χαλαρώνει η ένταση, αλλά και την επιστροφή του νευρικού κλίματος όταν η αβεβαιότητα ξαναμπήκε στο παιχνίδι. Αυτό ακριβώς είναι το σημείο όπου η γεωστρατηγική αγγίζει την τσέπη.
Η Τεχεράνη δεν χρειάζεται να βυθίσει την παγκόσμια οικονομία. Αρκεί να δείχνει ότι μπορεί να τιμολογήσει ξανά και ξανά την ασφάλεια.
Στο «Στενά του Ορμούζ: θα ωφελούσε μια κατάσχεση ή ένα μπλοκάρισμα την παγκόσμια οικονομία ή τις ΗΠΑ;» το Newsio έχει ήδη αναλύσει γιατί το πέρασμα δεν είναι απλώς τοπικό πρόβλημα. Εδώ το βλέπουμε στο επόμενο επίπεδο: όχι μόνο ως choke point, αλλά ως κινούμενο εργαλείο χρηματοοικονομικής και πολιτικής απορρύθμισης.
Το Ιράν δεν χτίζει μόνο ένταση. Χτίζει αφήγημα αντοχής
Η στρατηγική του Ορμούζ δεν απευθύνεται μόνο προς τα έξω. Απευθύνεται και προς το εσωτερικό κοινό του καθεστώτος. Η Τεχεράνη θέλει να δείχνει ότι μπορεί ακόμα να πληγώνει το δυτικό σύστημα, ότι δεν έχει χάσει την ικανότητα να επιβάλλει κόστος και ότι παραμένει παίκτης που δεν περιορίζεται σε άμυνα.
Αυτή η εσωτερική λειτουργία του θεάματος είναι κρίσιμη, γιατί τα αυταρχικά καθεστώτα χρειάζονται εξωτερικές κρίσεις και εξωτερικές σκηνές ισχύος για να ντύνουν με αντοχή τη δική τους φθορά.
Στο «Όταν το καθεστώς της Τεχεράνης φοβάται την κατάρρευση» έχουμε ήδη δείξει γιατί η εξαγωγή κρίσης είναι για το καθεστώς εργαλείο επιβίωσης. Το Ορμούζ είναι μία από τις καθαρότερες εκδοχές αυτού του μηχανισμού.
Δεν επιτρέπει στο Ιράν μόνο να πιέζει τον έξω κόσμο. Του επιτρέπει και να αναπαριστά τον εαυτό του ως καθεστώς που ακόμη “κρατάει το κουμπί”.
Αυτό συνδέεται και με το «Ιράν: γιατί η προπαγάνδα φωνάζει “Θάνατος στην Αμερική”», όπου φάνηκε πως η προπαγάνδα δεν είναι διακοσμητική. Είναι μέρος της κρατικής μηχανής. Το Ορμούζ, από αυτή την άποψη, δεν είναι μόνο ναυτική πραγματικότητα. Είναι και σκηνή πολιτικής επικοινωνίας.
Η γεωστρατηγική ουσία: όχι κλείσιμο για πάντα, αλλά αβεβαιότητα αρκετή για να φθείρει
Η μεγάλη παρεξήγηση είναι ότι η επιτυχία του Ιράν θα κριθεί μόνο από το αν θα κλείσει ή δεν θα κλείσει ολοκληρωτικά το πέρασμα. Αυτή είναι πολύ στενή ανάγνωση.
Η βαθύτερη γεωστρατηγική επιτυχία για την Τεχεράνη είναι άλλη: να συντηρεί τόση αβεβαιότητα όση αρκεί για να φθείρει τη δυτική αξιοπιστία, να ανεβάζει το κόστος της ασφάλειας και να αποδεικνύει ότι ακόμα και μια υπέρτερη δύναμη δεν μπορεί να εξαφανίσει τον κίνδυνο.
Γι’ αυτό το Ορμούζ πρέπει να διαβάζεται ως σχολή σύγχρονης ασύμμετρης γεωστρατηγικής. Η Τεχεράνη δεν χρειάζεται να κυριαρχεί παγκοσμίως. Χρειάζεται απλώς να κρατά σε ομηρία ένα κρίσιμο νεύρο του συστήματος και να το πιέζει στον σωστό χρόνο.
Αν το καταφέρει, έχει ήδη πετύχει κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια πρόσκαιρη ναυτική τακτική νίκη. Έχει επιβάλει αμφιβολία εκεί όπου η Δύση θέλει να εκπέμπει βεβαιότητα.
Το ασφαλές συμπέρασμα
Το Ιράν δεν χρειάζεται να κλείσει μόνιμα τα Στενά του Ορμούζ για να παράγει στρατηγικό αποτέλεσμα. Του αρκεί να ανεβοκατεβάζει την απειλή, να σοκάρει τις αγορές, να αυξάνει το ενεργειακό κόστος και να εκθέτει τα όρια της αμερικανικής αποτροπής.
Άρα, το Ιράν παίζει ένα ξεκάθαρο γεωστρατηγικό παιχνίδι, προσπαθώντας να εκθέσει την αμερικανική ασφάλεια.
Εκεί το Ορμούζ παύει να είναι μόνο πέρασμα πετρελαίου. Γίνεται εργαλείο φθοράς της δυτικής αξιοπιστίας.
Το πετρέλαιο δεν λειτουργεί πια μόνο ως καύσιμο της παγκόσμιας οικονομίας. Στο Ορμούζ λειτουργεί και ως νόμισμα εκβιασμού.
Η Τεχεράνη δεν χρειάζεται να καταστρέψει τη Δύση για να τη φθείρει. Της αρκεί να δείχνει ότι μπορεί, όποτε θέλει, να ταρακουνήσει τις αγορές, να εκθέσει τις αμερικανικές διαβεβαιώσεις και να μετατρέψει τη ναυσιπλοΐα σε μοχλό στρατηγικής αβεβαιότητας.
