Πίνακας περιεχομένων
Ο κόσμος δεν κυβερνάται από συνθήματα — κυβερνάται από μηχανισμούς ισχύος
Η πραγματικότητα του σημερινού κόσμου δεν βρίσκεται στα δελτία τύπου, στις φωτογραφίες των ηγετών ή στις τελετές των διεθνών οργανισμών. Βρίσκεται στους μηχανισμούς που κινούνται κάτω από την επιφάνεια: στις αλυσίδες εφοδιασμού, στα chokepoints, στις κυρώσεις που παρακάμπτονται, στα drones που κοστίζουν λίγο και προκαλούν πανάκριβο πανικό, στα καθεστώτα που φοβούνται τους λαούς τους και στους μύθους που χρησιμοποιούνται για να μετατρέπουν τη βία σε αποστολή.
Αν ο 20ός αιώνας έμαθε στον κόσμο ότι οι ιδεολογίες μπορούν να κάψουν ηπείρους, ο 21ος αιώνας δείχνει κάτι πιο ψυχρό: η ισχύς δεν χρειάζεται πάντα μεγάλες αυτοκρατορικές παρελάσεις.
Μπορεί να περάσει μέσα από ένα στενό θαλάσσιο πέρασμα, ένα εμπορικό τιμολόγιο, ένα ανταλλακτικό διπλής χρήσης, έναν τραπεζικό διαμεσολαβητή, ένα drone, έναν πρόσφυγα, ένα βέτο, ένα pipeline, μια ψεύτικη ιστορική αφήγηση.
Αυτό είναι το πραγματικό λογισμικό της εποχής. Όποιος διαβάζει μόνο τις δηλώσεις, βλέπει θέατρο. Όποιος διαβάζει τους μηχανισμούς, βλέπει τον κόσμο όπως λειτουργεί: χωρίς χάδια, χωρίς οφθαλμαπάτες, χωρίς την παρηγοριά ότι τα γεγονότα κινούνται από ευγενείς προθέσεις.
Πρώτος πυλώνας: το τέλος του μύθου και η συμμαχία του ρεαλισμού
Η μεγαλύτερη μετατόπιση στη Μέση Ανατολή δεν είναι ότι όλοι συμφιλιώθηκαν. Δεν συμφιλιώθηκαν. Η μεγαλύτερη μετατόπιση είναι ότι ο παλιός μύθος «Άραβες εναντίον Ισραήλ» δεν αρκεί πλέον για να εξηγήσει την περιοχή.
Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν ήδη κανονικοποιήσει σχέσεις με το Ισραήλ μέσω των Abraham Accords. Η Σαουδική Αραβία δεν έχει ακόμη περάσει το τελικό διπλωματικό κατώφλι και εξακολουθεί να συνδέει δημόσια την αναγνώριση του Ισραήλ με παλαιστινιακό κράτος. Αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη.
Δεν υπάρχει ακόμη πλήρης, υπογεγραμμένη τριμερής συμμαχία Ριάντ–Άμπου Ντάμπι–Ιερουσαλήμ. Υπάρχει όμως κάτι που στην Ιστορία συχνά προηγείται της υπογραφής: σύγκλιση αναγκών.
Τα Abraham Accords ξεκίνησαν με τις συμφωνίες Ισραήλ–ΗΑΕ και Ισραήλ–Μπαχρέιν το 2020, ενώ η Σαουδική Αραβία παραμένει εκτός πλήρους κανονικοποίησης.
Αυτό δεν μειώνει τη σημασία της αλλαγής. Την κάνει πιο ενδιαφέρουσα. Διότι εδώ δεν βλέπουμε απλώς μια διπλωματική τελετή. Βλέπουμε την αρχιτεκτονική μιας συμμαχίας πριν αποκτήσει το τελικό της όνομα.
Το Ριάντ, το Άμπου Ντάμπι και η Ιερουσαλήμ δεν ενώνονται από συναισθηματική συμφιλίωση. Ενώνονται από τον φόβο του Ιράν, από την ανάγκη αεράμυνας, από την τεχνολογική υπεροχή, από την ασφάλεια των ενεργειακών οδών, από τα drones, από τις θαλάσσιες αρτηρίες, από την αβεβαιότητα της αμερικανικής προστασίας και από την κοινή κατανόηση ότι το μέλλον δεν μπορεί να χτιστεί πάνω σε παλιά συνθήματα.
Η Σαουδική Αραβία δεν «αγάπησε» ξαφνικά το Ισραήλ. Τα ΗΑΕ δεν έγιναν ιδεαλιστική δύναμη ειρήνης. Το Ισραήλ δεν μετατράπηκε ξαφνικά σε αποδεκτό από όλες τις αραβικές κοινωνίες. Το πραγματικό ζήτημα είναι πιο ψυχρό: η περιοχή ωριμάζει επειδή το κόστος της ψευδαίσθησης έγινε μεγαλύτερο από το κόστος του ρεαλισμού.
Το παλαιστινιακό ζήτημα δεν εξαφανίζεται. Η Σαουδική θέση παραμένει δημόσια δεμένη με την αναγνώριση παλαιστινιακού κράτους, όπως έχει μεταδώσει το Reuters. Αλλά η στρατηγική ιεράρχηση της περιοχής αλλάζει.
Τα κράτη του Κόλπου βλέπουν ότι ο μεγαλύτερος υπαρξιακός κίνδυνος για τις οικονομίες, τις υποδομές και τα μετα-πετρελαϊκά τους σχέδια δεν είναι μόνο το παλιό αραβοϊσραηλινό ρήγμα. Είναι η ικανότητα του Ιράν και των proxies του να μετατρέπουν ολόκληρη την περιοχή σε μηχανισμό κόστους.
Το Newsio έχει ήδη δείξει αυτή τη νέα γεωστρατηγική πραγματικότητα μέσα από την ανάλυση για το Ιράν υπό πίεση, τα αμερικανικά αεροπλανοφόρα και το Ορμούζ, όπου η διπλωματία δεν εξελίσσεται σε κενό χώρο αλλά κάτω από τη σκιά στρατιωτικής ισχύος, ενεργειακού εκβιασμού και εσωτερικής πίεσης στην Τεχεράνη.
Το Ορμούζ αποδεικνύει γιατί οι μύθοι πεθαίνουν
Η γεωστρατηγική δεν συγχωρεί τη ρητορική. Τα Στενά του Ορμούζ είναι από τα σημαντικότερα πετρελαϊκά chokepoints του πλανήτη. Η U.S. Energy Information Administration τα περιγράφει ως ένα από τα πιο κρίσιμα περάσματα για το παγκόσμιο πετρέλαιο, με πολύ λίγες εναλλακτικές αν υπάρξει κλείσιμο ή σοβαρή διαταραχή.
Η International Energy Agency εκτιμά ότι σχεδόν 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου ημερησίως εξήχθησαν μέσω Ορμούζ το 2025, ενώ η διαθέσιμη εναλλακτική ικανότητα μέσω σαουδαραβικών και εμιρατινών διαδρομών είναι περίπου 3,5 έως 5,5 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως.
Αυτοί οι αριθμοί εξηγούν περισσότερα από χίλιες πολιτικές δηλώσεις. Όταν ένα στενό πέρασμα μπορεί να μεταφέρει τον πόλεμο της Μέσης Ανατολής στο πορτοφόλι της Ευρώπης, της Ασίας και της Αμερικής, τότε οι ηγεσίες δεν σκέφτονται με βάση μόνο τις μνήμες. Σκέφτονται με βάση την επιβίωση.
Γι’ αυτό οι αγωγοί που παρακάμπτουν το Ορμούζ δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια. Είναι γεωστρατηγική ασφάλεια. Το Newsio το έχει ήδη αναλύσει στο άρθρο για τους αγωγούς της Σαουδικής Αραβίας και των ΗΑΕ που παρακάμπτουν το Ορμούζ: η περιοχή δεν εξαφανίζει την ιρανική μόχλευση, αλλά προσπαθεί να μειώσει το κόστος του εκβιασμού.
Αυτή είναι η ενηλικίωση της Μέσης Ανατολής. Όχι επειδή έγινε ειρηνική. Επειδή άρχισε να καταλαβαίνει ότι δεν μπορείς να ασφαλίσεις data centers, λιμάνια, πετρέλαιο, LNG, τουρισμό, τεχνητή νοημοσύνη και παγκόσμιες επενδύσεις με συνθήματα του προηγούμενου αιώνα.
Δεύτερος πυλώνας: οι «διπλωματούχοι» της καταστροφής
Η Δύση έκανε για χρόνια ένα παιδικό λάθος. Νόμιζε ότι οι αντίπαλοί της είναι απλώς πρωτόγονοι φανατικοί που ζουν έξω από τη σύγχρονη πραγματικότητα. Αυτή η εικόνα είναι βολική, αλλά επικίνδυνη.
Οι πιο αποτελεσματικοί μηχανισμοί ασύμμετρης πίεσης δεν χρειάζονται αμορφωσιά. Χρειάζονται γνώση του αντιπάλου. Γνώση των αγορών. Γνώση της ναυτιλίας. Γνώση των ασφαλίστρων. Γνώση των media cycles. Γνώση των ευρωπαϊκών κοινωνιών που πανικοβάλλονται με την τιμή της βενζίνης, της θέρμανσης, των τροφίμων και της ηλεκτρικής ενέργειας.
Ο σημερινός ασύμμετρος πόλεμος δεν μετριέται μόνο σε νεκρούς. Μετριέται σε κόστος ασφάλισης. Σε καθυστερημένα φορτία. Σε κλειστά περάσματα. Σε ακριβότερα δάνεια. Σε εκλογική φθορά. Σε διαλυμένη εμπιστοσύνη. Σε κοινωνίες που πιστεύουν ότι «κάτι δεν πάει καλά» χωρίς να βλέπουν τον μηχανισμό που τις πιέζει.
Ένα φθηνό drone μπορεί να προκαλέσει δυσανάλογο αποτέλεσμα. Δεν χρειάζεται να καταστρέψει έναν στόλο. Αρκεί να αποδείξει ότι μπορεί να χτυπήσει μια εγκατάσταση, ένα πλοίο, έναν αγωγό, ένα λιμάνι, ένα data center ή ένα διυλιστήριο. Από εκεί και πέρα, η αγορά κάνει την υπόλοιπη δουλειά: ασφάλιστρα, φόβος, ανατιμήσεις, προληπτικές αντιδράσεις, πολιτικός θόρυβος.
Αυτό είναι το νέο μαθηματικό του πολέμου. Μικρό κόστος επίθεσης. Τεράστιο κόστος άμυνας. Και ακόμη μεγαλύτερο κόστος ψυχολογίας.
Το drone δεν είναι όπλο μόνο στο πεδίο — είναι οικονομικό εργαλείο
Η Κίνα, το Ιράν και η Ρωσία δείχνουν πώς οι αλυσίδες διπλής χρήσης γίνονται στρατηγική. Αμερικανικές και ευρωπαϊκές ανησυχίες για εξαρτήματα, microelectronics, dual-use goods και προμήθειες που καταλήγουν σε drone και πυραυλικά προγράμματα δεν είναι λεπτομέρεια εμπορικής συμμόρφωσης.
Είναι η βιομηχανική υποδομή του νέου πολέμου. Η Wall Street Journal μετέδωσε ότι κινεζικές εταιρείες συνεχίζουν να προμηθεύουν εξαρτήματα κρίσιμα για drone factories σε Ιράν και Ρωσία παρά τις αμερικανικές κυρώσεις.
Το πρόβλημα για τη Δύση δεν είναι ότι οι αντίπαλοί της δεν καταλαβαίνουν τον σύγχρονο κόσμο. Το πρόβλημα είναι ότι τον καταλαβαίνουν αρκετά καλά ώστε να τον χτυπούν στα σημεία όπου είναι πιο ευαίσθητος: τιμές, ασφάλεια, εκλογές, logistics, κοινωνικό άγχος.
Δεν χρειάζονται πάντα νίκη στο πεδίο. Χρειάζονται φθορά στο σύστημα.
Η τρομοκρατική ή παρακρατική επίθεση του 21ου αιώνα δεν στοχεύει μόνο τον στόχο που χτυπά. Στοχεύει την αντίδραση που θα προκαλέσει. Θέλει τον δημοσιογράφο που θα μεταδώσει φόβο, τον επενδυτή που θα αποσύρει χρήμα, τον ασφαλιστή που θα ανεβάσει κόστος, τον πολίτη που θα θυμώσει με την κυβέρνησή του και τον πολιτικό που θα ψάξει εύκολο αφήγημα.
Αυτός είναι ο πραγματικός πόλεμος πίσω από τον πόλεμο.
Τρίτος πυλώνας: ο άξονας των καθεστώτων και η βιτρίνα του «πολυπολικού κόσμου»
Η λέξη «πολυπολικός κόσμος» ακούγεται όμορφη. Υπόσχεται ισορροπία, διαφορετικές φωνές, τέλος της μονοκρατορίας, περισσότερο χώρο για τον Παγκόσμιο Νότο. Σε ένα επίπεδο, αυτό είναι πραγματική συζήτηση. Ο κόσμος δεν μπορεί να κυβερνάται αιώνια από ένα μόνο κέντρο.
Όμως υπάρχει και η σκοτεινή χρήση της ίδιας λέξης.
Όταν η Ρωσία, η Κίνα, το Ιράν και η Βόρεια Κορέα μιλούν για «νέα παγκόσμια τάξη», δεν εννοούν απαραίτητα ισορροπία κανόνων. Συχνά εννοούν λιγότερη λογοδοσία, λιγότερο κόστος για επιθετικότητα, λιγότερη πίεση για ανθρώπινα δικαιώματα, λιγότερο έλεγχο στις αυταρχικές δομές τους.
Πρέπει να είμαστε ακριβείς. Οι BRICS δεν είναι ενιαία στρατιωτική συμμαχία. Δεν είναι ΝΑΤΟ από την ανάποδη. Περιλαμβάνουν κράτη με διαφορετικά συμφέροντα, διαφορετικά καθεστώτα, διαφορετικές στρατηγικές και πολλές εσωτερικές αντιφάσεις. Το Council on Foreign Relations σημειώνει ότι η διεύρυνση των BRICS συνοδεύεται από σοβαρές διαφορές ανάμεσα στα παλιά και νέα μέλη για το πώς πρέπει να διαμορφωθεί μια αναθεωρημένη παγκόσμια τάξη.
Αυτό όμως δεν ακυρώνει τον σκληρότερο πυρήνα του προβλήματος. Μέσα και γύρω από τέτοια φόρα σχηματίζεται ένας άξονας αυταρχικής επιβίωσης: Ρωσία, Κίνα, Ιράν, Βόρεια Κορέα. Δεν ταυτίζονται πλήρως. Δεν εμπιστεύονται απαραίτητα το ένα το άλλο. Δεν έχουν κοινό όραμα πολιτισμού. Έχουν κάτι πιο πρακτικό: κοινό συμφέρον να αδυνατίσει η Δύση, να χαλαρώσει η επιβολή κυρώσεων, να μειωθεί η ισχύς των δημοκρατικών κανόνων και να γίνει ο κόσμος ασφαλέστερος για καθεστώτα που φοβούνται τη διαφάνεια.
Το Newsio το έχει ήδη κωδικοποιήσει ως τον τετραμερή άξονα και την πολιορκία της Δύσης: δεν χρειάζεται να υπάρχει απόλυτη ενότητα για να υπάρχει κοινή διάβρωση.
Δεν τους ενώνει το όραμα — τους ενώνει ο φόβος
Ο άξονας αυτός δεν είναι ρομαντική συμμαχία. Είναι συνδικάτο επιβίωσης.
Η Ρωσία χρειάζεται αγορές, drones, πυρομαχικά, τεχνολογία, παρακάμψεις και πολιτική κάλυψη. Το Ιράν χρειάζεται οικονομική ανάσα, αγορές για πετρέλαιο, τεχνολογικές διαδρομές και στρατηγικούς προστάτες.
Η Βόρεια Κορέα χρειάζεται χρήμα, τρόφιμα, τεχνολογία και διεθνή χρησιμότητα.
Η Κίνα χρειάζεται έναν κόσμο όπου η αμερικανική ισχύς κοστίζει περισσότερο, η Δύση διασπάται πιο εύκολα και οι αυταρχικές μορφές διακυβέρνησης δεν αντιμετωπίζονται ως ιστορική ανωμαλία.
Η U.S.-China Economic and Security Review Commission περιγράφει τη σχέση Κίνας–Ιράν ως μέρος ενός άτυπου «Axis of Autocracy», σημειώνοντας ότι η Κίνα βοηθά το Ιράν να παρακάμπτει αμερικανικές κυρώσεις και να διατηρεί αποσταθεροποιητικές δραστηριότητες στη Μέση Ανατολή.
Η Ρωσία και το Ιράν υπέγραψαν επίσης το 2025 εικοσαετή συνθήκη στρατηγικής συνεργασίας, με το Associated Press να σημειώνει ότι η σχέση τους βαθαίνει υπό την πίεση των δυτικών κυρώσεων και μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.
Αυτό δεν είναι ιδεολογική αδελφότητα. Είναι γεωπολιτική ανάγκη. Και αυτό την κάνει πιο επικίνδυνη. Διότι οι ανάγκες συχνά είναι πιο σταθερές από τις ιδέες.
Τέταρτος πυλώνας: η Τουρκία ως κερκόπορτα της ενδιάμεσης εποχής
Αν υπάρχει ένα κράτος που συμπυκνώνει τη γκρίζα ζώνη του σημερινού κόσμου, αυτό είναι η Τουρκία.
Η Τουρκία δεν είναι απλώς «δύσκολος σύμμαχος». Αυτό είναι πολύ μαλακή διατύπωση. Είναι κράτος-κόμβος. Είναι μέλος του ΝΑΤΟ, συνομιλητής της Ευρώπης, περιφερειακή δύναμη, ενεργειακός διάδρομος, εμπορικό πέρασμα, διαχειριστής μεταναστευτικής πίεσης, εξοπλιστικός παίκτης, μεσάζων ανάμεσα σε Ρωσία και Δύση, συνομιλητής του Ιράν, αντίπαλος και συνεργάτης του Ισραήλ, ανταγωνιστής και συνομιλητής του Κόλπου.
Αυτό δεν είναι απλό διπλό ταμπλό. Είναι ολόκληρη στρατηγική.
Η Άγκυρα έχει μάθει να βρίσκεται αρκετά μέσα στο δυτικό σύστημα ώστε να το πιέζει από μέσα, και αρκετά έξω από τη δυτική πειθαρχία ώστε να συναλλάσσεται με τους αντιπάλους του. Αυτό είναι το μοντέλο της: πρόσβαση χωρίς πλήρη πειθαρχία, ιδιότητα συμμάχου χωρίς πλήρη προβλεψιμότητα, γεωγραφία ως εκβιασμός, κρίση ως διαπραγματευτικό κεφάλαιο.
Το Newsio έχει αναλύσει αυτή τη διπλή δομή στο άρθρο για τον Ερντογάν, το Ισραήλ και το πώς η Ελλάδα παραμένει μέσα στο στρατηγικό κάδρο της Τουρκίας. Η Τουρκία μπορεί να ανεβάζει τη ρητορική προς μία πλευρά, να κρατά διαύλους με άλλη και να μην εγκαταλείπει ποτέ τον πυρήνα των δικών της διεκδικήσεων.
Η Τουρκία δεν είναι ο μόνος λόγος αποτυχίας των κυρώσεων — είναι όμως κρίσιμος κόμβος
Η πιο εύκολη υπερβολή θα ήταν να πούμε ότι η Τουρκία είναι ο μόνος λόγος που απέτυχαν οι κυρώσεις κατά της Ρωσίας ή του Ιράν. Αυτό δεν είναι ακριβές. Τα συστήματα παράκαμψης είναι πολυκεντρικά: Κίνα, ΗΑΕ, Κεντρική Ασία, Καύκασος, offshore δομές, shell companies, τρίτες χώρες, shipping networks, intermediaries.
Η ακριβής και πιο ισχυρή διατύπωση είναι άλλη: η Τουρκία λειτουργεί ως κρίσιμος ενδιάμεσος κόμβος, γκρίζα ζώνη και γεωοικονομικός διάδρομος που μειώνει το κόστος της απομόνωσης για πιεζόμενα καθεστώτα, ενώ παραμένει θεσμικά μέσα στο δυτικό σύστημα ασφαλείας.
Αυτό αρκεί για να είναι ιστορικά σοβαρό.
Το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών έχει επανειλημμένα στοχεύσει τρίτες χώρες και δίκτυα που στηρίζουν τη ρωσική στρατιωτική-βιομηχανική βάση μέσω ευαίσθητων και διπλής χρήσης αγαθών.
Η Financial Times μετέδωσε ότι η Τουρκία περιόρισε εξαγωγές αμερικανικής προέλευσης στρατιωτικά συνδεδεμένων αγαθών προς τη Ρωσία μετά από αμερικανική προειδοποίηση, γεγονός που δείχνει ότι η Άγκυρα είχε βρεθεί στο κέντρο δυτικών ανησυχιών για τέτοιες ροές.
Αυτό είναι το πραγματικό γεωστρατηγικό βάρος. Η Τουρκία δεν χρειάζεται να δηλώσει ότι εγκαταλείπει τη Δύση. Δεν χρειάζεται να φύγει από το ΝΑΤΟ. Δεν χρειάζεται να καεί θεσμικά. Αρκεί να κάνει αυτό που κάνει καλύτερα: να κρατά ανοιχτές τις βαλβίδες.
Ο γεωπολιτικός λαθρέμπορος της ενδιάμεσης εποχής
Η Τουρκία πουλά στη Δύση τη γεωγραφία της και στους αντιπάλους της Δύσης την πρόσβασή της.
Στη Δύση λέει: χωρίς εμένα δεν ελέγχετε προσφυγικές ροές, Μαύρη Θάλασσα, ΝΑΤΟϊκές ισορροπίες, Συρία, Καύκασο, ενέργεια, Βόσπορο, drones, Μέση Ανατολή.
Στους αντιπάλους της Δύσης λέει: μέσα από εμένα μπορείτε να αναπνεύσετε, να εμπορευτείτε, να διαπραγματευτείτε, να παρακάμψετε, να αγοράσετε χρόνο, να μειώσετε το κόστος της απομόνωσης.
Αυτός είναι ο λόγος που η Τουρκία είναι τόσο δύσκολη. Δεν είναι αδύναμη. Δεν είναι απλώς οπορτουνιστική. Είναι γεωγραφικά χρήσιμη σε όλους και πειθαρχημένη πλήρως σε κανέναν.
Η λέξη «κερκόπορτα» είναι σκληρή. Αλλά όταν χρησιμοποιείται με ακρίβεια, περιγράφει κάτι πραγματικό: το σημείο από όπου ένα σύστημα που φαίνεται κλειστό αρχίζει να διαρρέει. Η Τουρκία είναι συχνά αυτό το σημείο για τη δυτική αρχιτεκτονική πίεσης. Όχι επειδή είναι ο μόνος διάδρομος. Επειδή είναι ο πιο θεσμικά παράδοξος: σύμμαχος στο χαρτί, μεσάζων στο πεδίο, εκβιαστής στη διαπραγμάτευση, κόμβος στην οικονομία.
Αν η Δύση δεν μπορεί να διαχειριστεί την Τουρκία, δεν μπορεί να διαχειριστεί την ίδια τη γκρίζα εποχή.
Πέμπτος πυλώνας: η εργαλειοποίηση της ιστορίας
Όλα τα προηγούμενα ενώνονται σε έναν βαθύτερο μηχανισμό: την εργαλειοποίηση της ιστορίας.
Κανένα καθεστώς που φοβάται την πραγματικότητα δεν κυβερνά μόνο με όπλα. Κυβερνά με αφήγημα. Χρειάζεται μύθο. Χρειάζεται παρελθόν. Χρειάζεται ιερή μνήμη. Χρειάζεται προδομένους προγόνους, αιώνιους εχθρούς, χαμένες αυτοκρατορίες, θεϊκές εντολές, ιστορικά δικαιώματα, εσχατολογικές προσδοκίες.
Όταν ένα καθεστώς δεν μπορεί να προσφέρει μέλλον, πουλάει παρελθόν.
Όταν δεν μπορεί να προσφέρει ευημερία, προσφέρει εχθρό.
Όταν δεν μπορεί να προσφέρει ελευθερία, προσφέρει αποστολή.
Αυτό είναι το «Λογισμικό Επιβολής». Η ιστορία δεν χρησιμοποιείται για να μορφώσει. Χρησιμοποιείται για να κυβερνήσει. Η πίστη δεν χρησιμοποιείται ως προσωπικό καταφύγιο. Χρησιμοποιείται ως δημόσια πειθαρχία. Η μνήμη δεν χρησιμοποιείται για να αποτρέψει επανάληψη της βαρβαρότητας. Χρησιμοποιείται για να νομιμοποιήσει την επόμενη βαρβαρότητα.
Αυτό δεν αφορά μία θρησκεία, έναν λαό ή μία περιοχή. Αφορά κάθε εξουσία που μετατρέπει το παρελθόν σε αλυσίδα.
Οι νεκροί μύθοι είναι φθηνότεροι από την πρόοδο
Η πρόοδος κοστίζει. Θέλει θεσμούς, παιδεία, παραγωγή, δικαιοσύνη, λογοδοσία, υποδομές, ελευθερία σκέψης, ανεκτικότητα στην κριτική, αποδοχή αποτυχίας, αλλαγή ηγεσιών.
Ο μύθος κοστίζει λιγότερο.
Ο μύθος λέει στον φτωχό ότι είναι ήρωας επειδή πεινά για ιερό σκοπό. Λέει στον καταπιεσμένο ότι η υποταγή του είναι καθήκον. Λέει στον νέο ότι δεν χρειάζεται να χτίσει ζωή, γιατί μπορεί να πεθάνει για νόημα.
Λέει στη γυναίκα ότι η φυλακή της είναι τιμή. Λέει στον πολίτη ότι η ελευθερία είναι ξενόφερτη απειλή. Λέει στον λαό ότι ο δικτάτορας είναι πατέρας, ιερέας, στρατηγός και ιστορική αναγκαιότητα μαζί.
Ο μύθος είναι το πιο φθηνό καύσιμο της εξουσίας.
Γι’ αυτό οι μηχανισμοί επιβολής δεν αγαπούν πραγματικά την ιστορία. Τη φοβούνται. Αν οι άνθρωποι μάθουν ιστορία, θα δουν ότι ο κόσμος άλλαξε πολλές φορές. Θα δουν ότι οι αυτοκρατορίες πέφτουν. Θα δουν ότι τα ιερά επιχειρήματα χρησιμοποιήθηκαν για εγκλήματα. Θα δουν ότι κανένα καθεστώς δεν είναι αιώνιο. Θα δουν ότι ο φόβος είναι τεχνική, όχι μοίρα.
Άρα οι εξουσίες δεν διδάσκουν ιστορία. Διδάσκουν επιλεγμένη μνήμη.
Η Δύση δεν είναι αθώα — αλλά έχει το εργαλείο της αυτοδιόρθωσης
Η σοβαρή ανάλυση δεν αγιοποιεί τη Δύση. Η Δύση έχει αποικιοκρατία, δουλεία, σταυροφορίες, πολέμους, γενοκτονίες, υποκρισίες, πραξικοπήματα, οικονομική λεηλασία, διπλά στάνταρ. Όποιος τα αγνοεί δεν κάνει ανάλυση. Κάνει διαφήμιση.
Η διαφορά δεν είναι ότι η Δύση υπήρξε αθώα. Δεν υπήρξε.
Η διαφορά είναι ότι ανέπτυξε, μέσα από αίμα και συγκρούσεις, εργαλεία αυτοδιόρθωσης: ελευθεροτυπία, ανεξάρτητη δικαιοσύνη, κοινοβούλια, δικαιώματα, επιστήμη, πανεπιστήμια, κοινωνία πολιτών, εκλογές, δημόσια κριτική, θεσμική αμφισβήτηση της εξουσίας.
Δεν τα εφαρμόζει πάντα σωστά. Συχνά τα προδίδει. Αλλά τα έχει.
Τα αυταρχικά καθεστώτα φοβούνται ακριβώς αυτό. Δεν φοβούνται μόνο τα αεροπλανοφόρα. Φοβούνται την ιδέα ότι ο κυβερνήτης μπορεί να ελεγχθεί. Φοβούνται ότι ο πολίτης μπορεί να ρωτήσει. Φοβούνται ότι ένας δημοσιογράφος μπορεί να ερευνήσει. Φοβούνται ότι μια γυναίκα μπορεί να μη ζητήσει άδεια. Φοβούνται ότι ένας φοιτητής μπορεί να γελάσει με τον μύθο.
Η Δύση απειλεί τα καθεστώτα όχι μόνο επειδή έχει ισχύ. Τα απειλεί επειδή, στα καλύτερά της, έχει μηχανισμό αμφισβήτησης της ισχύος.
Η πραγματική παγκόσμια σύγκρουση: λογοδοσία εναντίον ιεροποιημένης εξουσίας
Ο κόσμος δεν χωρίζεται απλώς σε Δύση και Ανατολή. Ούτε σε Χριστιανούς και Μουσουλμάνους. Ούτε σε Βορρά και Νότο. Αυτά είναι παλιά, συχνά χρήσιμα αλλά ανεπαρκή σχήματα.
Η πιο βαθιά γραμμή περνά ανάμεσα σε δύο μορφές εξουσίας.
Η πρώτη δέχεται, έστω με δυσκολία, ότι πρέπει να λογοδοτεί. Ότι μπορεί να χάσει εκλογές. Ότι μπορεί να ελεγχθεί από δικαστήρια. Ότι μπορεί να δεχθεί κριτική. Ότι το κράτος δεν είναι Θεός, ούτε ηγέτης, ούτε μοίρα.
Η δεύτερη ιεροποιεί τον εαυτό της. Λέει ότι η εξουσία εκπροσωπεί το έθνος, την επανάσταση, τον Θεό, την ιστορία, την ασφάλεια, τη φυλή, την αντι-αποικιακή μνήμη, την αντιδυτική αξιοπρέπεια. Και όποιος διαφωνεί, δεν είναι απλώς αντίπαλος. Είναι προδότης.
Αυτή είναι η σύγκρουση της εποχής.
Όλα τα υπόλοιπα είναι εκφράσεις της: Ιράν, Ρωσία, Κίνα, Βόρεια Κορέα, Τουρκία ως ενδιάμεσος κόμβος, proxies, drones, Ορμούζ, Abraham Accords, κυρώσεις, ενεργειακές διαδρομές, πληθωρισμός, εκλογές, information warfare.
Γιατί το άρθρο αυτό δεν είναι οργή — είναι ακτινογραφία
Η οργή χωρίς ακρίβεια γίνεται θόρυβος. Η ακρίβεια χωρίς θάρρος γίνεται ακαδημαϊκή αναιμία.
Η εποχή χρειάζεται κάτι άλλο: πολιτισμένη αμείλικτη ανάλυση.
Να λέει ότι το Ιράν χρησιμοποιεί proxies και πυρηνική πίεση χωρίς να στοχοποιεί τον ιρανικό λαό.
Να λέει ότι η Τουρκία λειτουργεί ως γκρίζος κόμβος και γεωπολιτικός λαθρέμπορος χωρίς να δαιμονοποιεί τους Τούρκους πολίτες.
Να λέει ότι ο σκληρός αυταρχικός άξονας φοβάται τη δυτική λογοδοσία χωρίς να παρουσιάζει τη Δύση ως αθώα.
Να λέει ότι ο ριζοσπαστισμός χρησιμοποιεί γνώση, τεχνολογία και ασύμμετρο κόστος χωρίς να παρουσιάζει τους μουσουλμάνους συλλογικά ως απειλή.
Να λέει ότι οι νεκροί μύθοι κρατούν ομήρους ζωντανούς ανθρώπους χωρίς να προσβάλλει την ανάγκη των ανθρώπων για πίστη, μνήμη και ταυτότητα.
Αυτό είναι το όριο που χωρίζει την ανάλυση από την προπαγάνδα.
Η νέα πραγματικότητα σε μία εικόνα
Αν κάποιος θέλει να δει τον σημερινό κόσμο από ψηλά, πρέπει να ενώσει τα πέντε επίπεδα.
Στη Μέση Ανατολή, οι παλιοί αντίπαλοι συγκλίνουν επειδή το Ιράν έκανε τον εαυτό του κοινό φόβο.
Στον ασύμμετρο πόλεμο, οι αντίπαλοι της Δύσης καταλαβαίνουν ότι δεν χρειάζεται να νικήσουν στρατούς. Αρκεί να μετατρέψουν κάθε κρίση σε πληθωρισμό, πανικό και πολιτική φθορά.
Στον αυταρχικό άξονα, καθεστώτα που δεν εμπιστεύονται ούτε τους συμμάχους τους ενώνονται επειδή φοβούνται περισσότερο τη δική τους έκθεση απέναντι σε έναν κόσμο κανόνων.
Στην Τουρκία, η Δύση βλέπει το πιο επικίνδυνο είδος ενδιάμεσου παίκτη: όχι εχθρό έξω από τα τείχη, αλλά σύμμαχο που ξέρει πού βρίσκονται οι πόρτες.
Στην ιστορία, οι εξουσίες χρησιμοποιούν μύθους, πίστη και μνήμη για να κάνουν τους λαούς να υπηρετούν σχέδια που δεν είναι δικά τους.
Αυτός είναι ο χάρτης.
Όχι ο χάρτης των συνόρων. Ο χάρτης των μηχανισμών.
Το τελικό συμπέρασμα: ο κόσμος δεν χρειάζεται περισσότερους μύθους — χρειάζεται μάτια
Η εποχή μας δεν είναι ακατανόητη. Είναι απλώς ανελέητη για όσους επιμένουν να τη διαβάζουν με παλιά παραμύθια.
Ο κόσμος δεν κινείται επειδή κάποιοι ηγέτες μισούνται αιώνια ή αγαπιούνται ξαφνικά. Κινείται επειδή τα κράτη φοβούνται, υπολογίζουν, συναλλάσσονται, προδίδουν, προσαρμόζονται και επιβιώνουν.
Κινείται επειδή οι αγορές τιμωρούν την αστάθεια πιο γρήγορα από τους θεσμούς. Κινείται επειδή ένα drone μπορεί να κάνει περισσότερη πολιτική ζημιά από μια μεραρχία. Κινείται επειδή μια χώρα-μέλος του ΝΑΤΟ μπορεί να γίνει ταυτόχρονα σύμμαχος, μεσάζων και βαλβίδα διαρροής. Κινείται επειδή οι δικτάτορες δεν φοβούνται μόνο τους εχθρούς τους. Φοβούνται την αλήθεια για τους ίδιους.
Η πραγματικότητα δεν είναι ευγενική. Αλλά είναι αναγνώσιμη.
Και όποιος την κοιτάξει χωρίς φόβο θα δει το ίδιο πράγμα: οι μεγάλοι μύθοι του 20ού αιώνα δεν πέφτουν επειδή τους νικά η ηθική. Πέφτουν επειδή η επιβίωση γίνεται πιο δυνατή από την ψευδαίσθηση.
Η Μέση Ανατολή δεν ωριμάζει επειδή ξέχασε το παρελθόν. Ωριμάζει επειδή κατάλαβε ότι το παρελθόν δεν αναχαιτίζει πυραύλους.
Η Δύση δεν κινδυνεύει μόνο από εχθρικούς στρατούς. Κινδυνεύει από το να μη βλέπει τους μηχανισμούς που την φθείρουν.
Τα αυταρχικά καθεστώτα δεν ενώνονται επειδή αγαπιούνται. Ενώνονται επειδή φοβούνται έναν κόσμο όπου πρέπει να λογοδοτήσουν.
Και οι λαοί δεν κρατούνται όμηροι μόνο με όπλα. Κρατούνται όμηροι με ιστορίες που τους λένε ότι η φτώχεια τους είναι καθήκον, η σιωπή τους είναι αρετή και η ζωή τους ανήκει σε μια αποστολή που σχεδίασαν άλλοι.
Αυτό είναι το πραγματικό πεδίο μάχης.
Όχι μόνο η ξηρά. Όχι μόνο η θάλασσα. Όχι μόνο ο αέρας. Αλλά η ίδια η δυνατότητα των ανθρώπων να δουν τον μηχανισμό πίσω από τον μύθο.
Γιατί ο κόσμος δεν θα σωθεί από εκείνους που φωνάζουν πιο δυνατά στο όνομα της ιστορίας. Θα σωθεί από εκείνους που τη διαβάζουν καθαρά, παίρνουν τη γνώση της και αρνούνται να γίνουν σκλάβοι της.
