Πίνακας περιεχομένου
Η επιστροφή στον Μεσαίωνα: όταν οι Ταλιμπάν φυλακίζουν το μυαλό και μετατρέπουν την παιδεία σε έγκλημα
Όταν οι Ταλιμπάν κρατούν κλειστές τις πόρτες της δευτεροβάθμιας και της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης για τα κορίτσια και τις γυναίκες, δεν εφαρμόζουν απλώς μια αυστηρή κοινωνική πολιτική. Επιβάλλουν μια αρχιτεκτονική εξουσίας που βασίζεται στη στέρηση της γνώσης.
Η UNESCO έχει καταγράψει ότι το Αφγανιστάν παραμένει η μόνη χώρα στον κόσμο όπου τα κορίτσια και οι γυναίκες αποκλείονται από τη δευτεροβάθμια και την ανώτατη εκπαίδευση, ενώ περίπου 2,2 εκατομμύρια κορίτσια βρίσκονται ήδη εκτός σχολείου πέρα από το δημοτικό.
Η δικαίωση – το δικαίωμα της παιδείας στο Αφγανιστάν – δε θα έπρεπε να είναι κάτι που κανείς θα έπρεπε να έχει ως προνόμιο.
Η παιδεία σήμερα στον μοντέρνο κόσμο είναι μια αδιαπραγμάτευτη ελευθερία. Το δικαίωμα στην παιδεία για τα παιδιά του αφγανιστάν φαίνεται πως είναι προνόμιοπου αφαιρείται από ένα καθεστώς πιθήκων που ονειρεύονται μια μέρα να καταλάβουν ολόκληρο τον πλανήτη με την φιλοσοφία τους.
Αυτό είναι το πρώτο σημείο που πρέπει να αποσαφηνιστεί από την αρχή. Δεν μιλάμε για προσωρινό διοικητικό μέτρο, ούτε για κάποια «ιδιαιτερότητα πολιτισμού» που η Δύση απλώς δυσκολεύεται να κατανοήσει.
Μιλάμε για συστηματική κρατική πολιτική που ξανασχεδιάζει την κοινωνία πάνω στην εξάρτηση και στην πειθαρχία. Όταν ένα καθεστώς αποκλείει το μισό του πληθυσμού από τη γνώση, δεν ρυθμίζει την εκπαίδευση. Ρυθμίζει το μέλλον.
Ο φόβος της γνώσης ως εργαλείο κυριαρχίας
Το ερώτημα δεν είναι αν οι Ταλιμπάν αντιπαθούν την εκπαίδευση των γυναικών. Το ερώτημα είναι γιατί τη φοβούνται τόσο βαθιά. Η απάντηση βρίσκεται στον ίδιο τον μηχανισμό του καθεστώτος.
Η γνώση είναι η πιο επικίνδυνη δύναμη για κάθε εξουσία που απαιτεί απόλυτη ιδεολογική πειθαρχία. Μια μορφωμένη γυναίκα δεν είναι απλώς μια γυναίκα με περισσότερες επιλογές. Είναι ένα ανθρώπινο ον με κριτήριο, με γλώσσα, με συνείδηση δικαιωμάτων και με ικανότητα να αμφισβητήσει την αυθεντία που της επιβάλλεται ως μοναδική αλήθεια.
Γι’ αυτό και το καθεστώς δεν σταματά στο σχολείο. Ο ΟΗΕ και ανεξάρτητοι μηχανισμοί ανθρωπίνων δικαιωμάτων περιγράφουν ένα πολύ ευρύτερο πλέγμα απαγορεύσεων: περιορισμούς στην εργασία, αποκλεισμό από δημόσιους χώρους, απαγόρευση πρόσβασης ακόμη και σε εγκαταστάσεις του ΟΗΕ για Αφγανές εργαζόμενες και επισκέπτριες, και ένα γενικευμένο καθεστώς θεσμικής εξαφάνισης των γυναικών από τον δημόσιο χώρο.
Το βαθύτερο νόημα είναι απλό και τρομακτικό μαζί: οι Ταλιμπάν δεν φοβούνται μόνο τη γυναικεία παρουσία. Φοβούνται τη γυναικεία αυτονομία. Και η αυτονομία αρχίζει πάντα από το σχολείο, από το βιβλίο, από την ικανότητα ενός ανθρώπου να διαβάζει μόνος του τον κόσμο.
Το έμφυλο απαρτχάιντ δεν είναι ρητορικό σχήμα
Η πιο αδύναμη διατύπωση θα ήταν να πούμε απλώς ότι «οι γυναίκες αδικούνται». Αυτό είναι αλήθεια, αλλά είναι μικρότερο από την πραγματικότητα. Η πραγματικότητα είναι ότι το καθεστώς των Ταλιμπάν επιχειρεί να επαναορίσει τη γυναίκα ως ύπαρξη περιορισμένη στη σιωπή, στον ιδιωτικό χώρο και στην πειθαρχία.
Ο Ύπατος Αρμοστής του ΟΗΕ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, Volker Türk, έχει μιλήσει ανοιχτά για ένα σύστημα που βαθαίνει την καταστολή και θυμίζει έμφυλο απαρτχάιντ, ενώ διεθνείς οργανισμοί συνεχίζουν να περιγράφουν την κατάσταση ως συστηματική και θεσμική διάκριση εις βάρος γυναικών και κοριτσιών.
Αυτό έχει τεράστια σημασία, γιατί δείχνει ότι η απαγόρευση της εκπαίδευσης δεν είναι απομονωμένη πολιτική. Είναι ο κεντρικός πυλώνας μιας κοινωνίας δύο ταχυτήτων, όπου οι γυναίκες δεν αντιμετωπίζονται ως ισότιμα πολιτικά υποκείμενα αλλά ως πληθυσμός προς διαχείριση.
Όταν η μόρφωση απαγορεύεται, η εξάρτηση παγιώνεται. Όταν η πρόσβαση σε θεσμούς, εργασία και δημόσιο λόγο συρρικνώνεται, η κατωτερότητα παύει να είναι κοινωνική συνέπεια και γίνεται θεσμική αρχή.
Η υποκρισία του καθεστώτος είναι απόλυτη. Ενώ μιλά για «προστασία της αξιοπρέπειας», στην πράξη αφαιρεί από τη γυναίκα τα βασικά υλικά της αξιοπρέπειας: μόρφωση, προοπτική, φωνή, επαγγελματική αυτονομία και τη δυνατότητα να υπάρξει στον δημόσιο χώρο ως πλήρης άνθρωπος.
Η καταστροφή δεν είναι μόνο ηθική. Είναι και εθνική
Υπάρχει και μια δεύτερη διάσταση, εξίσου σοβαρή και συχνά υποτιμημένη. Οι Ταλιμπάν δεν σκοτώνουν μόνο τα δικαιώματα των γυναικών. Σκοτώνουν το μέλλον του ίδιου του Αφγανιστάν.
Όταν εκατομμύρια κορίτσια αποκλείονται από την εκπαίδευση, μια χώρα στερείται το μισό της ανθρώπινο κεφάλαιο. Αυτό σημαίνει λιγότερους γιατρούς, λιγότερες δασκάλες, λιγότερες επιστήμονες, λιγότερες επαγγελματίες υγείας, μικρότερη παραγωγικότητα, βαθύτερη φτώχεια και μεγαλύτερη εξάρτηση από ένα αυταρχικό κράτος που παρουσιάζει την παρακμή ως θρησκευτική αρετή.
Αυτή η κρίση φαίνεται καθαρά και στον τομέα της υγείας. Reuters και ειδικοί του ΟΗΕ έχουν προειδοποιήσει ότι οι περιορισμοί των Ταλιμπάν απειλούν τις ζωές γυναικών και παιδιών, επειδή περιορίζεται η πρόσβαση σε περίθαλψη και επειδή μειώνεται δραματικά ο αριθμός γυναικών που μπορούν να εκπαιδευτούν και να εργαστούν ως επαγγελματίες υγείας.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η καταπίεση δεν είναι μόνο ιδεολογική. Γίνεται υγειονομική και δημογραφική απειλή.
Με άλλα λόγια, η πιο ακραία μορφή φανατισμού δεν είναι μόνο απάνθρωπη. Είναι και αυτοκαταστροφική. Χτίζει μια κοινωνία που δεν παράγει ελεύθερους ανθρώπους και μετά βαφτίζει αυτή τη φτώχεια «ηθική τάξη».
Η εκκωφαντική σιωπή της διεθνούς κοινότητας
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι ότι όλα αυτά συμβαίνουν κρυφά. Το αντίθετο. Συμβαίνουν μπροστά στα μάτια όλου του κόσμου. Η UNESCO, η OHCHR, η UN Women, ο ΟΗΕ συνολικά, κυβερνήσεις και διεθνείς φορείς έχουν περιγράψει δημόσια την έκταση του προβλήματος.
Το ζήτημα δεν είναι η έλλειψη πληροφόρησης. Το ζήτημα είναι η αναντιστοιχία ανάμεσα στη γνώση και στην πολιτική βούληση.
Το 2026 δεν μπορεί μια ολόκληρη χώρα να βυθίζεται τόσο ανοιχτά σε θεσμικό σκοταδισμό και η παγκόσμια απάντηση να εξαντλείται σε «δηλώσεις ανησυχίας». Αυτή είναι η μεγάλη αποτυχία της Δύσης.
Όχι μόνο επειδή δεν μπορεί να αλλάξει άμεσα το καθεστώς, αλλά επειδή αποδέχθηκε σταδιακά να ζει με την ιδέα ότι το Αφγανιστάν μπορεί να παραμένει ανοιχτό εργαστήριο έμφυλης καταπίεσης χωρίς ουσιαστικό κόστος για το σύστημα που το επιβάλλει.
Και εδώ η ανάλυση οφείλει να γίνει ακόμη πιο βαριά: μετά από είκοσι χρόνια δυτικής παρουσίας στο Αφγανιστάν, το τελικό αποτύπωμα ήταν μια κατάρρευση τόσο απότομη ώστε εκατομμύρια γυναίκες παραδόθηκαν ξανά σε ένα καθεστώς που δεν κρύβει καν τον χαρακτήρα του.
Αυτή είναι η σύγχρονη γεωπολιτική «Κερκόπορτα»: η στιγμή που οι αξίες διακηρύσσονται, αλλά δεν θωρακίζονται αρκετά ώστε να επιβιώσουν μετά την αποχώρηση της ισχύος.
Η Καμπούλ ως προειδοποίηση, όχι ως υπερβολή
Εδώ χρειάζεται προσοχή, για να μη χαθεί η ακρίβεια. Δεν είναι σοβαρό να λέγεται ότι «η Ευρώπη θα γίνει αύριο Αφγανιστάν».
Είναι όμως απολύτως σοβαρό να ειπωθεί ότι η Καμπούλ λειτουργεί ως καθρέφτης του τι συμβαίνει όταν ο θρησκευτικός φανατισμός αποκτά πλήρη κρατική εξουσία και αρχίζει να αντιμετωπίζει την ελευθερία, τη γνώση και τη γυναίκα ως πολιτικό πρόβλημα. Αυτό είναι το μάθημα που πρέπει να κρατήσει ο αναγνώστης.
Αυτό το κεφάλαιο δένει οργανικά και με το ήδη δημοσιευμένο Newsio άρθρο «Η φωνή του αντιπάλου: τι αποκαλύπτει το “όραμα” Al-Zahar και γιατί τέτοιες ηγεσίες επιβιώνουν», γιατί το κοινό νήμα δεν είναι ότι οι Ταλιμπάν και η Χαμάς είναι το ίδιο. Το κοινό νήμα είναι η ιδεολογική λογική που βλέπει την ελευθερία ως απειλή, τη γνώση ως επικίνδυνη και την απόλυτη υποταγή ως κοινωνικό ιδανικό.
Στο ίδιο πνεύμα, το άρθρο «Η γεωπολιτική της ασφυξίας: το Ιράν, οι BRICS και η πολιορκία της Δύσης» δείχνει πώς διαφορετικά αυταρχικά ή θεοκρατικά συστήματα δεν χρειάζεται να είναι ταυτόσημα για να κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση: περιορισμός ελευθεριών, πόλεμος κατά της ανοιχτής κοινωνίας, χρήση της ιδεολογίας ως μηχανισμού πειθαρχίας.
Το σκληρό συμπέρασμα
Το καθαρό συμπέρασμα αυτού του άρθρου είναι αμείλικτο: οι Ταλιμπάν δεν απαγορεύουν απλώς την εκπαίδευση. Απαγορεύουν το μέλλον. Απαγορεύουν τη δυνατότητα μιας κοινωνίας να σκέφτεται, να αναπνέει και να παράγει ελεύθερους ανθρώπους.
Και όταν η διεθνής κοινότητα περιορίζεται στην τυπική γλώσσα της «ανησυχίας», στην πράξη επιτρέπει σε αυτό το σύστημα να παγιωθεί.
Αν κάποιος θέλει να δει τι συμβαίνει όταν ο φανατισμός γίνεται κράτος, ας κοιτάξει την Καμπούλ. Εκεί, το βιβλίο θεωρείται απειλή, η μορφωμένη γυναίκα θεωρείται κίνδυνος και η κοινωνία εκπαιδεύεται όχι να σκέφτεται, αλλά να υπακούει. Αυτό δεν είναι μόνο αφγανική τραγωδία. Είναι παγκόσμια προειδοποίηση.
